internet -- kształcenie specjalne

KOMPUTER W EDUKACJI I ROZWOJU
DZIECKA Z DYSFUNKCJĄ WZROKU
Jolanta Zielińska
Informatyka w Szkole, XVIII Toruń, 18-21.09.2002

Wstęp

Zastosowanie komputera w szkolnictwie specjalnym objęło trzy niezależne obszary. Należy do nich dostęp uczniów niepełnosprawnych do technologii informacyjnej, komputerowe wspomaganie procesu dydaktycznego, czyli wykorzystanie programów komputerowych w nauczaniu przedmiotowym oraz udział techniki komputerowej w procesie rewalidacji, głównie zaś działaniach diagnostycznych, rehabilitacyjnych oraz kompensacyjnych, wspomagających rozwój dziecka niepełnosprawnego Konkretne przykłady to m.in. dostosowanie komputera do rodzaju wady, zwiększenie dostępu uczniów do Internetu jako źródła informacji, oraz wachlarza możliwych do zastosowania w praktyce szkolnej i rewalidacji programów komputerowych, a także specjalistycznego sprzętu komputerowego. Ograniczenia dziecka z wadą wzroku, podobnie jak w przypadku każdej innej wady, w wykorzystaniu w procesie jego edukacji komputera wynikają z rozległości zaistniałego deficytu. Możliwość widzenia lub jej brak, stanowiąca podstawowe kryterium podziału na osoby niedowidzące i niewidome, również w przypadku zakresu wykorzystania komputera w edukacji tych grup stanowi zasadniczą linię podziału. W pierwszym bowiem przypadku podejmowane działania rewalidacyjne i edukacyjne dotyczą jedynie wspomagania zmysłu wzroku, natomiast w drugim jego zastąpienia. Należy przy tym podkreślić, że posiadanie resztek wzroku niejednakowo ogranicza możliwości dostępu do informacji, w tym również bazującej na technice komputerowej. Wykorzystanie komputera w edukacji tej grupy dzieci powinno się rozpoczynać stosunkowo wcześnie, na poziomie przedszkola specjalnego lub integracyjnego, najpóźniej pierwszych klas szkoły podstawowej. Wynika to z faktu, iż zdobywanie wiedzy we wczesnym okresie dzieciństwa odbywa się u nich, podobnie jak u dzieci pełnosprawnych, w trakcie bezpośredniego uczestnictwa, a praca czy też zabawa z komputerem zapewnia go. Atrakcyjność techniczna komputera sprzyja zainteresowaniu dziecka, motywując i pobudzając je do działania, w tym również użytecznego edukacyjnie i rozwojowo.

Im wcześniej dziecko zostanie zapoznane z komputerem i dostrzeże płynące stąd korzyści, tym szybciej można uzyskać założone cele, realizowane za pomocą tego nowoczesnego narzędzia edukacyjnego. Niewątpliwie jednym z najważniejszych aspektów tych działań jest interakcyjność pracy z komputerem, wpływająca korzystnie m.in. na poziom komunikacji z otoczeniem oraz dostęp do informacji, często zakłócony u tej grupy dzieci wskutek zaistniałej wady. Stąd wczesne wprowadzenie edukacji komputerowej może zarówno wydatnie przyczynić się do podniesienia wyników nauczania, jak i przyspieszenia ogólnego rozwoju dziecka z wadą wzroku.

Techniczne środki wspomagające niesprawny wzrok

Techniczne środki wykorzystywane w edukacji dzieci z wadą wzroku wspomagające niesprawny wzrok, wykorzystywane najczęściej w szkołach specjalnych, to pomoce optyczne takie jak: folia optyczna, liniał optyczny, lupy służące do patrzenia z bliska, w tym lupy ekranowe służące do odczytu z monitora komputera, lunety do dali, monookulary, okulary lornetkowe. Inne to powiększalniki telewizyjne, o szerokim wachlarzu zastosowań i zróżnicowanej skali powiększenia, przenośne urządzenia wyposażone z reguły w małą, ręcznie sterowaną kamerę, niewielki monitor typu kom-pakt, oraz dodatkowo łącze komputerowe, pozwalające na stosowanie ich jako powiększającego monitora do komputerów. Najnowocześniejszy sprzęt to komputerowe powiększanie tekstu i grafiki, które można podzielić na dwie grupy sprzętowo-programowe i programowe. W pierwszej grupie typowe rozwiązanie to powiększalnik w drugiej - edytory tekstów umożliwiające powiększanie znaków. Stanowią one po-czątek rozwiązań dla programów specjalnych. Przykładowe programy to LP-DOS oraz ZOOM-Text działające w systemie Windows. Osobną grupę sprzętową stanowią monitory komputerowe o powiększonej przekątnej ekranu 17, 20, 40 cali oraz komputerowe systemu projekcyjne, które umożliwiają rzutowanie obrazu z monitora na duże powierzchnie ekranów.

Komputerowe przetwarzanie tekstu pisanego na mowę ustną i pismo Braille'a

Komputer stał się istotnym narzędziem w procesie pokonywania bariery komunikacyjnej i informacyjnej osób z wadą wzroku. Rozwijające się w tych ramach techniki wykorzystujące zmysł słuchu to głównie mowa syntetyczna, wytworzona na bazie techniki cyfrowej. Uzupełnienie jej specjalnymi programami odczytu ekranu i klawiatury umożliwiło osobom nawet całkowicie niewidomym posługiwanie się komputerem i uzyskiwanie w ten sposób informacji. Rozwój techniki komputerowej w znaczący sposób wpłynął na rozwiązanie problemu komunikowania się osób niewidomych ze światem ludzi widzących, zwłaszcza w zakresie informacji tekstowej, co stanowiło najistotniejsza przeszkodę w zdobywaniu wiedzy przez tę grupę osób niepełnosprawnych. Przekroczenie tej bariery nastąpiło przez wyposażenie komputera używanego przez niewidomych w dodatkowe urządzenia oraz dostosowane do ich potrzeb oprogramowanie. Do najważniejszych należą syntezatory mowy oraz monitory brajlowskie, programy umożliwiające pisanie alfabetem brajla na klawiaturze komputera, mówiące i brajlowskie notatniki elektroniczne, drukarki brajlowskie, aparat do czytania Optacon, współpracujący z komputerem, oraz urządzenia czytające na głos tekst drukowany. Powstały programy przetwarzające tekst pisany na mowę oraz pismo brajlowskie. Przykładowy program Duxbury Braile Translator przekłada tekst w danym edytorze na pismo Braille'a. Program The Reader czyta i wyświetla wybrany tekst, a OutSpoken umożliwia komunikację głosową na linii komputer użytkownik. Inne programy to Blinder (czyta m.in. nazwy dokumentów), IntelliTalk - mówiący edytor tekstu, VoiceProcessor - zamieniający komputer w dyktafon, czy ZoomLens - powiększający m.in. tekst. Współczesna technika dała osobom niewidomym nieosiągalne dotąd możliwości w zakresie dostępu do informacji pisanej za pomocą skanera, nośników danych lub modemu, samodzielności przy przygotowaniu tekstu na komputerze oraz wyprowadzania informacji w postaci wydruków lub na nośnikach cyfrowych, w formie szeroko dostępnej dla innych osób. W kontekście prowadzonych rozważań należy jeszcze podkreślić, że zastosowanie określonego sprzętu informatycznego oraz oprogramowania usuwa tradycyjne ograniczenia pisma Braill'a, które staje się dzięki nim nowoczesnym narzędziem zarówno nauki, jak i pracy osób niewidomych. Badania ankietowe prowadzone na wybranej grupie nauczycieli uczących dzieci niewidome oraz ich uczniów wskazały, że opinie o roli techniki komputerowej w nauczaniu i życiu tej grupy niepełnosprawnych były podobne. Uważali oni, że jest ona nieodzowna do ich funkcjonowania, zwłaszcza w kontekście uzyskiwania i zapisywania informacji oraz kontaktu z resztą pełnosprawnego społeczeństwa, w tym dóbr kultury. Jako najistotniejsza bariera została podana bariera finansowa, a w jej wyniku braki takiego sprzętu, jak: syntezatory mowy, linijki brajlowskie, monitory i drukarki brajlowskie.

Komputerowe programy w edukacji i terapii dziecka z wadą wzroku

W nauczaniu przedmiotowym dziecka z wadą wzroku można wykorzystywać praktycznie wszystkie programy stosowane w edukacji dzieci pełnosprawnych, bowiem informacja dźwiękowa, z odbiorem której mają problem, jest w nich bardzo często mało znaczącym uzupełniającym, jedynie podnoszącym atrakcyjność elementem. Przykładowe, ogólnodostępne programy stosowane w przypadku dzieci młodszych, to programy graficzne typu Charisma, pozwalające dzieciom m.in. tworzyć samodzielnie rysunki, czy własne prezentacje, a nauczycielowi indywidualne programy dostosowane do potrzeb każdego dziecka. Inne o charakterze zabawowym to Mała ortografia, służący do nauczania ortografii, czy działające na podobnych zasadach Foka-Sylabinka oraz Literki. Programy te są wskazane do użycia zwłaszcza w przypadku stwierdzenia dodatkowo dysleksji u dziecka. Jednym z typowych zjawisk charakteryzujących zachowanie dzieci z wadą wzroku jest niechęć podejmowania przez nie zabaw dydaktycznych, angażujących uszkodzony zmysł. W rozwoju dziecka wykorzystywanie nawet resztek wzroku i ćwiczenie go jest bardzo istotnym elementem terapii, stąd opracowanie programów komputerowych wspomagających ten proces, bazujących na naturalnej ciekawości poznawczej dziecka. Należą do nich programy typu puzzle, wyszukiwanie szczegółów na obrazkach, odtwarzanie gotowych wzorów, układanie mozaiki, czy wzorów. Na podkreślenie zasługuje fakt, że programy te o strukturze gier, są pisane najczęściej w wersjach zarówno na komputery PC, jak i Macintosh, w które często są zaopatrzone szkoły specjalne. Przykładowy program polecany do użycia w terapii dysfunkcji wzroku to gra typu puzzle o nazwie Jigsow Puzzles z serii Micke Mouse, podczas którego dziecko dodatkowo ćwiczy myślenie konwergencyjne; czy program Crayola Amazing Art Adventure. Zawiera on kilka niezależnych ćwiczeń, przykładowo w Szalonych obrazkach dziecko m.in. wyszukuje i wskazuje elementy nie pasujące do sytuacji przedstawionej na rysunku, w Urodzinach smoka wskazuje na obrazku elementy pojawiające się na dole ekranu komputera, w Ukrytym skarbie wyszukuje duże, drukowane litery, umieszczone w nieregularnych polach. Do gier dołączony jest dodatkowo dźwięk sygnalizujący błąd i kolor wskazujący poprawny element. Prezentowane gry wymagają od dziecka wykonania wielu intelektualnych czynności typu wyszukiwanie, porównanie ze wzorcem, czy manipulowanie myszką, ćwiczące koordynację wzrokowo-ruchową. Inne programy terapeutyczne to przykładowo Mosaic (mozaika) - gra polegająca na rozpoznawaniu kształtu drobnych przedmiotów, odnajdowaniu ich i układaniu według wzorca, czy BRIX, oparty o grupowanie dwóch identycznych elementów za pomocą ramki. Obecnie podejmowane są prace nad tworzeniem całych pakietów edukacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych tak skonstruowanych, aby mogły z nich korzystać również ich pełnosprawni rówieśnicy.

Podsumowanie

Pozostaje niezaprzeczalnym faktem, że wykorzystanie komputera w szkolnictwie specjalnym przynosi wymierne korzyści. Narzędzie to aktywizuje uczniów, wywołuje pozytywną motywację, znacząco rozszerza zakres, ilość i jakość możliwych do użycia w pracy z nimi środków dydaktycznych. Wspomaga przygotowanie jednostek metodycznych realizowanych następnie bez użycia komputera, przykładowo pomocy działających na sprawne receptory dziecka upośledzonego oraz realizację zajęć reedukacyjnych i korekcyjno-wyrównawczych. Wsparcie tego procesu techniką komputerową zwiększa możliwość indywidualizacji zajęć oraz możność ich równoległego prowadzenia z większą grupą uczniów, diagnozowanie i kontrolowanie postępów rozwojowych ucznia. Szybkość i efektywność tego procesu wspomaganego komputerowo wpływa w bezpośredni sposób na efektywność wszelkich podejmowanych działań rewalidacyjnych, utrwalanie przyswojonej wiedzy oraz ćwiczenie nabytych umiejętności i sprawności przez dziecko niepełnosprawne Wykorzystanie w celach zarówno edukacyjnych, jak i rozwojowych możliwości komputera, w tym interakcyjnej pracy z nim, pozwala łączyć elementy zabawowe i pożyteczne rozwojowo w całość, wzbogacać formy pozalekcyjnej pracy uczniów, uczyć ich całkowicie nowej jakości dostępu do informacji poprzez chociażby ukazanie możliwości Inertnetu, otworzyć na świat podnosząc tym samym ich samoocenę i otwarcie na integrację.

Literatura

Wszelkie prawa zastrzeżone - prawo
Adres WWW - www.dzieci.org.pl
(c) 1998-2002 Wojciech Nowakowski