internet -- kształcenie specjalne
FORMY POMOCY TERAPEUTYCZNEJ DZIECIOM
NIEPEŁNOSPRAWNYM Z WYKORZYSTANIEM
TECHNOLOGII INFORMACYJNEJ
Renata Podgórska
Informatyka w Szkole, XVIII
Toruń, 18-21.09.2002
Wstęp
Kształcenie specjalne jest integralną częścią systemu oświaty w Polsce. Ustawa o systemie oświaty zakłada "dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów", a także możliwość korzystania z opieki psychologicznej i specjalnych form pomocy dydaktycznej. Umożliwia pobieranie nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną i niedostosowaną społecznie. Szczególnego znaczenia nabiera kształcenie w klasach integracyjnych, gdzie nauka, przynosi wiele korzyści nie tylko dziecku niepełnosprawnemu, ale i dziecku sprawnemu.
Od dwóch lat jestem szkolnym koordynatorem technologii informacyjnej w Zespole Szkół Integracyjnych nr 1 we Włocławku. Wdrażam opracowany przeze mnie projekt "Wspomaganie działań szkoły w zakresie technologii informacyjnej", który został przyjęty do realizacji przez dyrekcję i radę pedagogiczną jako innowacja zgodna z duchem reformy szkolnej. Zadania przewidziane w projekcie uwzględniają specyfikę szkoły integracyjnej. Celem projektu jest podniesienie jakości pracy szkoły, jej promocji w środowisku, wychodzenie naprzeciw oczekiwaniom uczniów sprawnych i niepełnosprawnych, a także nauczycieli i rodziców.
Charakterystyczną cechą edukacji w naszej szkole stało się wprowadzenie oraz wykorzystanie komputera w procesie uczenia się i nauczania. Nie jest on nieodzowny, ale w połączeniu z tradycyjnymi formami pracy z uczniami, zwłaszcza dziećmi niepełnosprawnymi stał się ważnym elementem kształcenia multimedialnego. Znakomicie przyczynia się do uzupełniania wiedzy i dostarczania potrzebnych wiadomości za pośrednictwem dźwięku, obrazu i druku, w sposób bardzo atrakcyjny dla ucznia. Przychodzi z pomocą dzieciom z mózgowym porażeniem dziecięcym, dla których walka z fizycznym ograniczeniem staje się znośniejsza.
W związku z powyższym priorytetem moich działań jako koordynatora jest zagłębianie się w specyfikę i stosowanie technologii informacyjnej w pracy z wszystkimi uczniami naszej szkoły, a szczególnie z dziećmi niepełnosprawnymi. Moje doświadczenia zakresie wynikają z własnej pracy i ze współpracy z pedagogami specjalnymi.
O potrzebie sprawczości i konieczności rozumienia związków przyczynowo-skutkowych
Niepełnosprawność ruchowa często wiąże się z porażeniem górnych kończyn, niemożnością wypowiedzenia się ze względu na brak sprawności aparatu mowy. Te problemy ograniczają możliwości dzieci niepełnosprawnych i często wyłączają je z działań podczas lekcji. Uczniowie stają się jakby skazani na bierne słuchanie i obserwowanie tego, co dzieje się na lekcji. Mają również ograniczoną możliwość wykazania się manulanie, często nie potrafią wykonać samodzielnie zadania.
Kłopoty z manipulowaniem różnymi przedmiotami są powodem wielu trudności wynikających z braku rozumienia związków przyczynowo-skutkowych. Wprawienie w ruch zwykłej zabawki mechanicznej przynosi bardzo dużo radości i satysfakcji dziecku, które rozumie, co jest tego przyczyną. Dlatego ważne jest, by umiejętności manualne u dzieci sprawnych inaczej ćwiczyć poczynając od najprostszych, tak by reguły, jakimi działają związki przyczynowo-skutkowe były dla nich od początku zrozumiałe. Jest to istotne, gdyż daje podbudowę do pracy z dzieckiem niepełnosprawnym, które aktywnie będzie uczestniczyło na lekcjach, bo wszystkie czynności i polecenia staną się dla niego zrozumiałe.
W związku z powyższym uczeń niepełnosprawny musi być dobrze przygotowany do pracy z komputerem. Musi rozumieć, że naciśnięcie klawisza pociąga za sobą zmiany na ekranie, np. podczas pisania. W ten sposób wykorzystanie komputera do pisania i rysowania w miejsce stosowanego dotychczas długopisu i ołówka, z którym uczeń sobie bardzo słabo radził manualnie spowoduje, że dziecko będzie wykazywać większą inwencją twórczą i chęć do odkrywania nowych dróg. Będzie mógł lepiej skupić się nad wykonywanym zadaniem, bez wysiłku, jaki towarzyszył mu podczas ręcznego rysowania i pisania. Napisany tekst stanie się czytelny, możliwy do szybkiej modyfikacji poprzez zmianę wielkości i rodzaju czcionki. Rysunki staną się bogatsze, bo może wykorzystać gotowe elementy, figury, obrazki, które są proponowane przez program komputerowy. Dziecko z satysfakcją przyjrzy się wykonanej pracy, ucieszy z danych pochwał nauczyciela i swoich rówieśników z klasy. Od tej pory będzie pracował chętniej i szybciej, przestanie przeszkadzać mu jego niezręczność.
Programy wspomagające pracę terapeutyczną
Tak przygotowany uczeń z chęcią sięgnie do wskazanych mu edukacyjnych programów komputerowych, które wzbogacają pracę terapeutyczną nauczyciela.
Nauczanie wspomagane komputerami jest wykorzystywane z bardzo dobrym rezultatem w rehabilitacji dzieci z dysfunkcją narządu ruchu, u dzieci głuchych i niedowidzących. Stosowane jest w rewalidacji, dysleksji, dysgrafii, dysortografii i przy rozwijaniu umiejętności matematycznych. Zabawowa forma wykorzystywanych programów dydaktycznych, powoduje ogromną satysfakcję uczniom i w bardzo dużym stopniu zwiększenie ich koncentracji uwagi. Wszystko to podnosi efekty nauczania.
Programy rewalidacyjne przyczyniają się do wspomagania, rozwijania i kształtowania zaburzonych funkcji umysłowych u dzieci lekko upośledzonych umysłowo. Uczeń ma szczególną możliwość praktycznego poznania tematu, zwłaszcza podczas nauczania matematyki.
Ważną rolę odgrywają programy logopedyczne wykorzystywane w nauce mowy i korygowaniu wad wymowy. Żmudne ćwiczenia logopedyczne z użyciem komputera stają się świetną zabawą, która przynosi niewymowne efekty w pracy terapeutycznej logopedy.
Programy dydaktyczne mobilizują i zachęcają do wysiłku. Szybko można sprawdzić poprawność ich wykonania, skorygować we własnym tempie błędy, uczyć się samokontroli, rywalizować ze swoimi rówieśnikami, także z uczniami w pełni sprawnymi. Odpowiednio dobrany stopień trudności i oczekiwana nagroda w formie niespodzianki, dodatkowo wzmocni tu motywację dziecka niepełnosprawnego.
Biorąc te wszystkie czynniki pod uwagę, nauczyciel pracujący z dzieckiem może pokusić się również o wykonanie własnych aplikacji multimedialnych, dostosowanych do indywidualnej pracy z dzieckiem. Jeśli ma trudności z samodzielnym wykonaniem, może skorzystać z pomocy szkolnego koordynatora TI lub informatyka. Taka współpraca da efekty w pracy terapeutycznej z dzieckiem niepełnosprawnym.
Miejsce pracy i ekonomia wysiłku
W pracy z komputerem dzieci niesprawne ruchowo napotykają na różne utrudnienia. Do nich należą także i te związane z ergonomią stanowiska pracy. Często od dobrania właściwego siedziska, oparcia dla głowy, stabilizacji nóg lub wysokości stołu zależy, czy uczeń będzie mógł w ogóle korzystać ze zwykłej lub specjalistycznej klawiatury. Dlatego koniecznie należy zadbać o dostosowanie, w możliwie jak najlepszym stopniu, najodpowiedniejszej pozycji dla dziecka, tak by korzystał z komputera bez zbędnego wysiłku i dodatkowego stresu.
Obok ergonomicznej klawiatury, różnych manipulatorów, dobrze jest zastosować także odpowiednie wsporniki pod monitory, ruchome podłokietniki, podstawki pod stopy, dostosować meble.
Kierując się zasadą, że Komputer ułatwia pracę ludziom sprawnym, a ludziom niepełnosprawnym umożliwia ją obok właściwego wyboru miejsca i urządzeń do pracy dla dziecka niepełnosprawnego, dobrze jest pomyśleć o dostosowaniu samego komputera. W związku z tym istotnym elementem jest dostosowanie podstawowych udogodnień:
Należy pamiętać, że dodatkowe opcje wspomagające są potrzebne uczniom niedowidzącym (wprowadzenie dźwięku towarzyszącego naciśnięciu klawisza, powiększanie znaków na ekranie, manipulowanie kontrastem i barwami znaków i tła) lub niedosłyszącym (zastąpienie sygnałów akustycznych komputera animacjami graficznymi).
Zasadniczym problemem dla większości dzieci z niesprawnymi rękami jest także używanie standardowej klawiatury, która jest podstawowym urządzeniem komunikacji z komputerem. Zatem łatwość obsługi, wprowadzania znaków, wydawania poleceń i poruszania się w programach stanowi o atrakcyjności i alternatywności danej klawiatury i możliwości jej wyboru.
Istnieją np. klawiatury specjalne (monkey keyboards) z kilkoma dużymi klawiszami opatrzonymi stosownie do oprogramowania edukacyjnego w wymienne oznakowania-obrazki. Są one wykorzystywane w pracy z dziećmi upośledzonymi. Dziecko kojarząc obiekt na ekranie z obrazkiem na klawiszu naciska go uzyskując w zamian atrakcyjną scenkę na ekranie.
Są klawiatury wyposażone w nakładki gotowe do pracy z każdym oprogramowaniem, które działają ze standardową klawiaturą. Specjalne ustawienia nakładek pozwalają np. na dostosowanie ustawień klawiatury pod względem szybkości odpowiedzi i powtórzeń programów. Jest to bardzo przydatne dla osób, które mają problem z dokładnym lub zbyt długim przyciskaniem klawiszy. Klawiatura ma wygodny i elastyczny w użyciu przełącznik, dzięki któremu możliwa jest praca z różnorodnym oprogramowaniem.
Podsumowanie
Człowiek niepełnosprawny stanowi mniejszość w naszym społeczeństwie, ale nie oznacza to wcale, że ma być spychany na jego margines. Jesteśmy zobowiązani zapewnić mu wszechstronny rozwój osobowości. Taki sam obowiązek mamy w stosunku do osób borykających się z zaburzeniami w czytaniu i pisaniu, a więc dyslektykami, dysgrafami i dysortografami, także w stosunku do dzieci z upośledzeniem słuchu, wzroku, dzieci z zespolem Downa, dzieci autystyczne, z mózgowym porażeniem dziecięcym i w końcu z upośledzeniem umysłowym.
By zapewnić im odpowiedni rozwój osobowości konieczne jest stosowanie odpowiednich metod. Dodatkowym atutem jest zastosowanie w pracy rewalidacyjnej, terapeutycznej i logopedycznej komputera z odpowiednim oprogramowaniem, co starałam się przekazać w niniejszej prezentacji.
Wspomaganie dzieci niepełnosprawnych w szkole jest ich szansą do stania się w przyszłości obywatelami radzącymi sobie w tak zautomatyzowanym współcześnie życiu. Warto więc wprowadzić nowoczesne metody pracy, pokusić się o zastosowanie technologii informacyjnej, by nasz dzisiejszy uczeń miał w przyszłości takie samo prawo jak każdy, bo "Każdy człowiek ma prawo do miejsca w społeczeństwie i do osobistego szczęścia" takim, jakim jest.
Literatura
Renata Podgórska
Zespół Szkół Integracyjnych Nr1 we Włocławku
renpod@poczta.onet.pl
Zobacz także:
Tekst publikowany na Stronie Dzieci za zgodą autora (Renata Podgórska) oraz redaktora materiałów konferencyjnych (Macieja M. Sysły).
