internet -- kształcenie specjalne

KOMPUTER W DIAGNOZIE DZIECKA
GŁĘBIEJ UPOŚLEDZONEGO UMYSŁOWO
Jadwiga Łukasik
Bolesław Ochodek
Informatyka w Szkole, XVIII Toruń, 18-21.09.2002

Wstęp

Podstawa programowa kształcenia ogólnego nie przewiduje nauczania z komputerem w szkołach specjalnych dla dzieci głębiej upośledzonych umysłowo. Można się zastanawiać, jak to się ma do zapisów w Konstytucji oraz w ratyfikowanej przez Polskę Karcie Praw Dziecka, przyznających wszystkim dzieciom prawo do edukacji. Czyżby reformując polską szkołę zapomniano o uwzględnieniu w niej potrzeb dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych? A może założono, że efekty stosowania technologii informacyjnej dla tej grupy dzieci przyniosą zbyt małe efekty w stosunku do nakładów finansowych? Niezależnie od pobudek, jakimi się kierowano, nie ulega wątpliwości, że wyrządzono tym dzieciom krzywdę. Problematyka edukacji z komputerem i terapii z komputerem dzieci upośledzonych umysłowo ma także bardzo ubogą literaturę. Ukazujące się pozycje dotyczą głównie oligofrenopedagogiki dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Spośród publikacji zwartych należy wymienić przede wszystkim prace [3, 10]. Coraz częściej natomiast pojawiają się materiały poświęcone tej problematyce na konferencjach [1, 2, 4, 6, 12] oraz w Internecie [7, 11]. Jednocześnie brakuje prac poświęconych tej problematyce w odniesieniu do dzieci głębiej upośledzonych umysłowo. W referacie przedstawiono propozycję komputero-wego wspomagania badań postępów ucznia głębiej upośledzonego umysłowo na drugim i trzecim etapie edukacji.

Specyfika edukacji dzieci głębiej upośledzonych

Program wychowania i nauczania dzieci i młodzieży upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym [9] wskazuje na to, że celem edukacji osób głębiej upośledzonych umysłowo jest ich wszechstronny rozwój na miarę indywidualnych możliwości oraz przygotowanie do codziennego życia pod kątem zaradności, sterowania własnym zachowaniem oraz uczestnictwa w życiu społecznym. Jedną z istotnych czynności pedagogicznych jest diagnoza pedagogiczna, która musi być powtarzana okresowo, przy czym jej częstotliwość zależy między innymi od dynamiki rozwoju ucznia oraz tempa nabywania sprawności, umiejętności i wiadomości. Tak rozumiana diagnoza stanowi jednocześnie ocenę rozwoju dziecka, a odnoszona do diagnozy poprzedniej stanowi wskaźnik dynamiki rozwoju ucznia. Do podstawowych narzędzi diagnostycznych należą: wywiad, obserwacja, badanie sprawności analizatorów, literalizacji i przystosowania społecznego. Szczegółowy opis tych narzędzi można znaleźć w literaturze [5, 8]. Podstawa programowa kształcenia ogólnego uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym w sześcioletnich szkołach podstawowych i gimnazjach nakłada na nauczyciela obowiązek prowadzenia diagnozy i jej dokumentowania. Wybór narzędzi pozostawia się nauczycielowi, który może skorzystać z narzędzi opisanych w literaturze lub wypracować własne narzędzia najlepiej dostosowane do potrzeb konkretnego dziecka.

Test diagnostyczny z wykorzystaniem komputera

Autorzy proponują w diagnozie pedagogicznej wykorzystać komputer w charakterze pomocy dydaktycznej, znacznie silniej motywującej ucznia do działania, aniżeli wskazywanie statycznych obiektów na kartach pracy. W tym celu został opracowany w programie PowerPoint nieskomplikowany test dotyczący elementarnych pojęć matematycznych, ujętych w dziale programowym Funkcjonowanie w środowisku. Poszczególne zadania diagnozują takie umiejętności, jak: stosunki przestrzenne, sytuowanie przedmiotów w przestrzeni, porównywanie wielkości, rozpoznawanie podstawowych figur i kształtów, liczenie, rozpoznawanie pieniędzy oraz stosunki czasowe. Test składa się z 20 slajdów, przy czym jeden slajd obejmuje jedno lub kilka zadań, w zależności od poziomu umiejętności dziecka w czasie diagnozowania. Do każdego zadania dołączono instrukcję dla nauczyciela prowadzącego diagnozę. Szczegółowe pytania kierowane do dziecka zostały sformułowane w arkuszu pomocniczym, w którym nauczyciel na bieżąco ocenia odpowiedzi ucznia w skali 3 stopniowej. Za rozwiązanie zadania przy pełnym podpowiadaniu przez nauczyciela uczeń uzyskuje 1 punkt, przy częściowym podpowiadaniu uczeń otrzymuje 2 punkty, zaś trzy punkty przyznaje się za wykonanie zadania bez podpowiedzi (rys. 1). Uczeń udziela odpowiedzi ustnych oraz kursorem myszy wskazuje poszczególne obiekty na slajdzie. Po wykonaniu zadania samodzielnie przechodzi do następnego slajdu przez kliknięcie na przycisku akcji. Następnie dane z arkusza pomocniczego są wprowadzane do Indywidualnej karty ucznia (rys. 2). Rejestracja wyników w arkuszu kalkulacyjnym umożliwia prowadzenie dowolnych zestawień i analizę danych, a w konsekwencji śledzenie postępów (lub ich brak) w całym procesie edukacyjnym. Przy konstruowaniu testu zachowano zasadę stopniowania trudności. Test ma charakter otwarty, co oznacza, że nauczyciel może łatwo go modyfikować nadążnie za rozwojem dziecka.

Rysunek 1: Fragment Arkusza pomocniczego do testu

Rysunek 2: Fragment Indywidualnej karty ucznia

Wyniki przeprowadzonego testu

Próbę pomiaru osiągnięć ucznia głębiej upośledzonego umysłowo opisanym sposobem przeprowadzono w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Piecewie, gdzie przebywa 60 wychowanków w wieku 7 - 18 lat. Diagnozowaniu poddano czterech uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym w wieku 14 - 16 lat, o zbliżonym poziomie umiejętności. Uczniowie w odstępie jednego tygodnia rozwiązywali te same zadania metodą tradycyjną i z wykorzystaniem komputera. Podczas badania oprócz rejestrowania wyników prowadzono obserwację zachowań dzieci. Wyniki badań mierzone wartością procentową uzyskanych przez ucznia punktów w odniesieniu do możliwej do uzyskania liczby punktów pokazano na rys. 3.

Rysunek 3: Wyniki testu metodą tradycyjną (Mt) i z wykorzystaniem komputera (Mk)

Podsumowanie

Wyniki badań diagnostycznych z wykorzystaniem komputera są porównywalne z wynikami badań metodą tradycyjną. Analiza prowadzonej obserwacji zachowań badanych wykazała zdecydowaną wyższość zaproponowanej metody w stosunku do metody tradycyjnej. Uczniowie nadpobudliwi psychoruchowo w czasie badań metodą tradycyjną kręcili się, często zmieniali pozycję przy stole, rozglądali się po pomieszczeniu. Ich uwaga była rozproszona. Polecenia nauczyciela wykonywali niechętnie. Rozwiązując te same zadania na komputerze byli natomiast skupieni, bardziej uważni i spontanicznie aktywni. Dzieci, które dotychczas charakteryzowały się biernością i niechęcią do wykonywania jakichkolwiek zadań zaskakiwały nauczyciela chęcią do działania, ożywieniem i ciekawością. Zastosowany test spełniając funkcję egzaminatora spełnia jednocześnie funkcję reedukatora. Wykonując poszczególne zadania dziecko ćwiczy percepcję wzrokowo-słuchowo-ruchową, koordynację wzrokowo-ruchową oraz doskonali orientację przestrzenną. Praca z komputerem oddziałuje interakcyjnie na wiele zmysłów, ćwiczy spostrzeganie, uwagę, pamięć oraz mowę dziecka. Stymuluje do wyszukiwania, dobierania, porównywania i zapamiętywania informacji, a praca z myszą dodatkowo podnosi sprawność manualną dziecka. Niekwestionowane są także zalety pracy z komputerem w odniesieniu do sfery uczuć, emocji i poczucia własnej wartości. Praca z komputerem dostarcza dziecku wiele satysfakcji, pobudza aktywność, motywuje do działania, skupienia uwagi i włożenia większego wysiłku w to co robi. Wykorzystanie komputera w edukacji dzieci głębiej upośledzonych umysłowo, wymagających z natury rzeczy daleko posuniętej indywidualizacji, otwiera przed nauczycielami nowe możliwości skuteczniejszego oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego. Dlatego zdaniem autorów w dobie społeczeństwa informacyjnego komputer i technologia informacyjna powinny także trafić do szkół i ośrodków zajmujących się edukacją dzieci głębiej upośledzonych umysłowo.

Autorzy dziękują członkom sekcji TI Studenckiego Koła Naukowego, działającej przy Centrum Informatycznym PWSZ w Pile za pomoc w wykonaniu testu.

Literatura

Wszelkie prawa zastrzeżone - prawo
Adres WWW - www.dzieci.org.pl
(c) 1998-2002 Wojciech Nowakowski