internet -- kształcenie specjalne
Zastosowanie komputera w terapii dzieci
niesprawnych ruchowo, mających problemy
w porozumiewaniu się
Iwona Kamińska
Informatyka w Szkole, XVIII
Toruń, 18-21.09.2002
Pracownia Rozwoju Porozumiewania się funkcjonuje przy Instytucie Terapeutycznym Fundacji "Daj Szansę" w Toruniu. Instytut obejmuje opieką terapeutyczną dzieci niepełnosprawne z całego kraju. Oferta Fundacji stanowi szeroką gamę propozycji rehabilitacyjnych, dotyczących wieloprofilowego usprawniania metodą ciągłej stymulacji.
Usprawnianie to przyjmuje postać domowego programu, realizowanego przez przeszkolonych rodziców oraz wolontariuszy.
Pracownia komputerowa od kilku lat prowadzi własne poszukiwania metod oraz narzędzi, które pozwoliłyby osobom z porażeniem mózgowym, dotkniętym dużą niesprawnością ruchową obsługiwać samodzielnie sprzęt komputerowy.
Wszystkie dzieci wspaniale aktywizują się podczas zajęć, w których stosuje się programy edukacyjne, gry i zabawy komputerowe. Warunkiem tej aktywizacji jest jednak maksymalna samodzielność w obsłudze sprzętu komputerowego, jak również dostosowanie strony graficznej programów do możliwości percepcyjnych dziecka niepełnosprawnego.
Od stycznia 2002 roku Pracownia służy dzieciom z Torunia nieodpłatnymi konsultacjami, proponując cykliczne zajęcia komputerowe, edukacyjne, konsultacje dotyczące zakupu specjalistycznego sprzętu i oprogramowania ułatwiającego porozumiewanie się z otoczeniem oraz obsługę komputera. Decyzja o zakupie niejednokrotnie kosztownych peryferiów komputerowych powinna być poprzedzona wielokrotnym przetestowaniem ich przez dziecko, tak by wybrać najwłaściwsze urządzenie.
I Poszukiwania własne
Pytania, które stawiamy sobie i na które wciąż szukamy odpowiedzi brzmią:
Co zaproponować dzieciom, które nie są w stanie samodzielnie używać myszy komputerowej, ani obsługiwać klawiatury. Czym zastąpić mysz i klawiaturę, aby dziecko z dużym deficytem ruchowym, ograniczoną koordynacją wzrokowo-ruchową, mogło stosować komputer do pisania, edukacji, zabawy i porozumiewania się.
Czy konieczny jest zakup kosztownego sprzętu zagranicznego? Podejmując współpracę z konstruktorem, fizykiem Zbigniewem Kamińskim, wykonaliśmy wspólnie wiele ciekawych urządzeń i programów służących dzieciom z porażeniem mózgowym.
1. Włączniki
Każde dziecko powinno mieć dobrany taki włącznik, który będzie mogło uruchomić z sukcesem. Ten sukces jest konieczny, by dalej chciało aktywnie uczestniczyć w zajęciach. Użycie włącznika powinno wymagać minimum wysiłku, tak by nie trwonić cennej energii i uwagi tylko na jego obsługę. Na tej podstawie skonstruowaliśmy własne moduły, a możliwości ruchowe i manualne dzieci dyktowały nam, jak mają one wyglądać.
a) Dzieci dysponujące motoryką małą lub możliwą do określenia precyzją ruchu otrzymują włączniki o niedużej powierzchni . Minimalna aktywność ruchowa wiąże się z użyciem mikro-włączników. Mogą być one zamontowane w dowolnej odległości, większej jednak niż przyciski na myszce komputerowej.
b) Osoby bardzo słabe, dysponujące minimalną siła nacisku dłoni powinny otrzymać włączniki niezwykle czułe, tak by najdelikatniejsze dotknięcie mogło zmieniać rzeczywistość wybranego programu komputerowego. Brak precyzji ruchu zmusza do zastosowania większej powierzchni urządzenia.
c) Dzieci używające w sposób bezwolny dużo siły w działaniu intencjonalnym, muszą pracować na urządzeniach niezwykle trwałych, tak by mocne uderzenie nie spowodowało uszkodzenia sprzętu, a przewidywany efekt został osiągnięty.
d) Bywa również i tak, że dziecko nie może osiągnąć precyzji ruchu, a wszelkie starania i ćwiczenia nie przynoszą zamierzonego efektu. W takich okolicznościach proponujemy włącznik, w który można swobodnie kopnąć nogą lub nacisnąć go kolanem.
e) Szukaliśmy również takich rozwiązań, które pozwoliłby zrobić domowymi metodami bardzo tani włącznik dostępny dla każdego dziecka z problemem ruchowym. Jest on szczególnie przydatny podczas zajęć związanych z uruchamianiem zabawek na baterię.
2. Moduły
a) Wykonany, bądź zakupiony włącznik nie może zostać podłączony bezpośrednio do komputera, jego funkcja i zadanie musi być zdefiniowane przez moduł pośredniczący.
W tym zakresie opracowaliśmy moduł, który określa funkcję dwóch włączników, jako "kliknięcie" lewego i prawego przycisku myszy. Dzięki temu urządzeniu wiele dzieci nie mogących obsługiwać standardowej myszy , otrzymało szansę i realną możliwość zabawy i nauki z wykorzystaniem ciekawych programów edukacyjnych.
Dysponowanie przez dziecko chociaż minimalnym, intencjonalnym ruchem ciała pozwało na kolorowanie obrazków, przeglądanie slajdów, odsłuchiwanie dźwięków, uruchamianie animacji i innych aplikacji w programach komputerowych.
b) Istnieją również programy, które są obsługiwane przez tzw. Switch. Wówczas konieczne jest zastosowanie innego modułu definiującego funkcję przycisków. Moduł z czterema portami doskonale sprawdził się w obsłudze programów WiViK oraz Clicker 4.
3. Programy
a) Kolejnym etapem naszych poszukiwań było przygotowanie prostych programów o bardzo przejrzystej grafice i czytelnej akcji. Miały one posłużyć dzieciom z porażeniem mózgowym, które rozpoczynały zajęcia komputerowe. Przesyt barw, efektów wizualnych, animacji w ogólnodostępnych programach nie jest najlepszym rozwiązaniem, zwłaszcza w początkowym okresie edukacji komputerowej.
Głównym celem zastosowania programów było opanowanie przez dziecko rozumienia sytuacji przyczynowo- skutkowej - (przyciśnięcie włącznika wywołuje zmianę obrazu na monitorze).
Warunkiem dobrze wykonanych slajdów jest nie rozpraszające, jednolite tło oraz pojedynczy duży obrazek, nie przesycony kolorami, zlokalizowany centralnie.
Według tych kryteriów powstały używane przez kilkadziesiąt naszych dzieci "Slajdy obrazkowe" oraz "Proste animacje", gdzie każde kliknięcie powoduje pojawianie się dużych jednoelementowych obrazków, bądź budowanie obrazów z małych fragmentów. Ambitni i nieco wtajemniczeni mogą przygotowywać takie prezentacje samodzielnie używają z powodzeniem środowiska Microsoft PowerPoint oraz galerii obrazkowej Corel.
b) Z myślą o dzieciach, które nie wymagają tak intensywnego wstępnego treningu, które znają już litery i mają opanowaną analizę i syntezę wzrokowo-słuchową wyrazów i słów, a koncentracja ich i rozumienie pozwala rozwiązywać trudniejsze zadania powstał wirtualny edytor tekstowy " Michał ". Został on stworzony dla dzieci, których problem ruchowy wyklucza klasyczny sposób pisania i uniemożliwia używanie standardowej klawiatury. Do pisania w programie "Michał" wystarcza w zupełności obsługa dwóch przycisków. Wizualna konstrukcja programu przeznaczona jest dla pacjentów nie mogących skoncentrować się na dużym skupisku liter, zamkniętych w małej przestrzeni. Stąd rozproszenie ich po obwodzie ekranu. Do właściwej litery piszący dociera poprzez redukowanie liter zbytecznych , tak by pozostała tylko ta poszukiwana.
c) Dla osób niewidzących, niemówiących, których ograniczona sprawność rąk nie pozwalała obsługiwać klawiatury, ani opanować kodów Braille'a przygotowaliśmy edytor tekstowy "Mors". Program przekłada kody Morse'a na litery, które są wymawiane przez komputer, a wyrazy literowane. Głównym celem programu było otworzenie drogi do pisania i porozumiewania się poprzez obsługę trzech włączników, odpowiadających funkcji znanejw "Morsie" , jako kropka, kreska, oraz Enter. Program wymaga jednak dużej sprawności intelektualnej, wiążącej się z opanowaniem kodów Morse'a oraz funkcjonowaniem na poziomie analizy i syntezy słów.
II Urządzenia i programy nowoczesnej technologii proponowane pacjentom w Pracowni Rozwoju Porozumiewania się
Pracownia Rozwoju Porozumiewania się oprócz własnych poszukiwań programistycznych i konstruktorskich proponuje także swoim pacjentom możliwość nauki i zabawy z wykorzystaniem urządzeń i programów dostępnych na świecie. Tak, by oferta była bardzo różnorodna, tworząc okazję do przetestowania przez dziecko zróżnicowanego sprzętu.
a) Dlatego też używamy podczas zajęć również włączników zachodniej produkcji o różnej wielkości, z możliwością ich montażu na ruchomym ramieniu przegubowym tak, by przycisk mógł być umieszczony w pobliżu tej części ciała, która jest w stanie wykonać intencjonalny ruch. Czasami bywa on wykonywany głową, ramieniem, brodą, kolanem itp. Zastosowanie przegubowego ramienia bardzo ułatwia pracę i uczy utrwalania poprzez powtórzenie opanowywanej sprawności ruchowej.
b) Bardzo przydatnym urządzeniem, które stosujemy jest moduł SymbiKey pozwalający na podłączenie do niego dziewięciu włączników jednocześnie i zadanie im funkcji dowolnie wybranych przycisków z klawiatury. W ten sposób duże włączniki, które dziecko jest w stanie obsłużyć mogą zastępować klawiaturowy 'Enter', 'Spację', 'Shift', klawisze numeryczne lub literowe itp.
c) W zależności od potrzeb i możliwości manualnych proponujemy naszym pacjentom używanie powiększonej nakładkowej klawiatury IntelliKeys. Stosują ją z powodzeniem dzieci słabo widzące małe litery na zwykłej klawiaturze, bądź mające zbyt małą precyzję ruchu. Klawiatura ta nie tylko ułatwia pisanie naszym podopiecznym, pozwala również na podłączenie do niej dwóch włączników i przypisanie im dowolnie wybranej funkcji ze standardowej klawiatury i myszy. Może więc służyć do obsługi różnych programów. Szczególnie cenna jest możliwość projektowania własnych nakładek, dostosowanych do potrzeb wzrokowych oraz edukacyjnych dziecka. Bez trudności można przygotować nakładkę, która zastąpi mysz lub 'Enter', 'Spację', strzałki lub inne funkcje.
Dla dziecka, które ze względu na małą sprawność rąk nie jest w stanie samodzielnie obsługiwać odtwarzacza muzyki możemy przygotować nakładkę z polami zastępującymi wymagane funkcje; odtwarzania muzyki, zgłaśniania, sciszania, wybierania utworu itp.
Po wydrukowaniu umieszczamy nakładkę na klawiaturze IntelliKeys i rozpoczynamy zabawę.
d) Dzieciom, które nie są w stanie obsługiwać standardowej klawiatury proponujemy wirtualną klawiaturę WiViK widoczną na ekranie monitora. Program może być obsługiwany przez jeden lub kilka włączników, które dziecko naciska, jeżeli chce zatrzymać proces skanowania (podświetlania pól) na właściwej literze . WiViK współpracuje z syntezatorem mowy Syntalk SAPI 1.5, co pozwala na usłyszenie wpisywanych liter oraz tekstów. Zaletą programu jest możliwość uwzględniania wielkości liter, koloru, sposób skanowania itp. przy projektowaniu klawiatur bądź innych plansz.
W zależności od potrzeb i predyspozycji wzrokowych dziecka można przygotować klawiatury wyrazowe, służące do porozumiewania się lub obsługi różnych urządzeń.
e) W przypadku dzieci, które nie czytają, nie mają opanowanej analizy i syntezy wzrokowo słuchowej lub nie umieją pisać, bardzo przydatny jest program Boardmaker , służący do budowania tablic komunikacyjnych z obrazkami PCS, piktogramami, symbolami Blissa bądź zdjęciami . Dostosowane do potrzeb dziecka tablice można wydrukować, aby były wykorzystywana, jako narzędzie do porozumiewania się w domu lub w szkole.
Jeżeli dziecko nie jest w stanie wskazywać obrazków ręka wówczas można się nimi posłużyć, jako planszami wirtualnymi z funkcją skanowania i używać ich na ekranie monitora. Zatrzymanie czerwonej ramki na wybranym polu następuje poprzez naciśnięcie włącznika. Dziecko może usłyszeć komunikat, który chciałoby wypowiedzieć ponieważ program w wersji Boardmaker with Speaking Dynamically Pro współpracuje z syntezatorem mowy . Istnieje również możliwość wgrania komunikatów głosowych za pomocą mikrofonu. Zaletą programu jest polski słownik obrazkowy, przejrzysty i wygodny sposób przygotowywania tablic komunikacyjnych. W programie tym można również wykonać klawiaturę literową z możliwością skanowania pól, widoczną na ekranie monitora.
f) Programem o podobnych możliwościach, lecz o wiele niższej cenie jest Clicker 4. Jest on szczególnie przydatny w opracowywaniu wirtualnych tablic komunikacyjnych, obsługiwanych za pomocą Switch'a bądź myszy.
Zastosowania powyższych programów i urządzeń wymaga przemyślanej metody ich wdrażania, tak by dziecko stopniowo opanowywało umiejętności samodzielnej obsługi. Wszelkie zajęcia komputerowe powinny być poprzedzone prawidłowym usadzeniem dziecka w odpowiednim dla niego foteliku lub siedzisku, tak by pozycja ciała była ustabilizowana i ułatwiała pracę.
Iwona Kamińska
Fundacja "Daj Szansę"
fundacja.dajszanse@free.ngo.pl
ul. Piskorskiej 11, 87-100 Toruń
iwonakam@poczta.onet.pl
Zobacz także:
Tekst publikowany na Stronie Dzieci za zgodą autora (Iwona Kamińska) oraz redaktora materiałów konferencyjnych (Macieja M. Sysły).
