internet -- kształcenie specjalne
WYKORZYSTANIE KOMPUTERÓW
W REWALIDACJI DZIECI NIESŁYSZĄCYCH
Barbara Gaworska
Informatyka w Szkole, XVIII
Toruń, 18-21.09.2002
Dzieci niesłyszące i słabo słyszące ze względu na ograniczenie możliwości odbierania informacji za pomocą słuchu mają trudności w rozumieniu mowy, wyrażaniu swoich potrzeb, zdobywaniu i udzielaniu informacji, zadawaniu pytań (mowa rozwija się znacznie później i wolniej niż u słyszących rówieśników).
Rewalidacja dzieci z wadą słuchu polega przede wszystkim na uwrażliwieniu resztek słuchowych (możliwie jak najlepsze korzystanie z aparatów słuchowych), ćwiczeniach logopedycznych, rozwijaniu słownictwa, rozwijaniu i ukierunkowaniu spostrze-gania oraz na ćwiczeniach pamięci wzrokowej i koncentracji. Wykorzystanie komputera do tych ćwiczeń czyni je bardzo atrakcyjnymi dla dzieci. Uczniowie chętniej podejmują wysiłki widząc na ekranie monitora efekty swojej pracy.
Stopień ubytku słuchu dzieci niesłyszących jest bardzo różny, ale produkowane obecnie aparaty słuchowe i implanty mogą znacznie polepszyć obiór dźwięków przez osoby niesłyszące. Oczywiście każda osoba korzystająca z takich aparatów musi "nauczyć się słyszeć". Ćwiczenia słuchowe powinny być wykonywane bardzo często w naturalnych sytuacjach, ale można również w tym celu wykorzystać komputer. Używając komputerów możemy lepiej selekcjonować dźwięki ograniczając wpływ innych występujących w otoczeniu. Program, którego można użyć do ćwiczeń słuchowych nosi tytuł "Mówiące obrazki" firmy Young Digital Poland. Jest przeznaczony dla dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym wieku szkolnym. Ćwiczenia polegają na różnicowaniu dźwięków wydawanych przez zwierzęta, środki lokomocji, instrumenty muzyczne oraz rozróżnianiu odgłosów z życia domowego i wyrazów (określenia kolorów, miejsca).
Ćwiczenia logopedyczne powinny być wykonywane pod nadzorem logopedy lub surdopedagoga. Pierwszym etapem jest wywołanie głosu dziecka i nauczenie oddychania właściwego podczas mówienia. Do tego celu możemy wykorzystać zestaw programów "Logo gry" również firmy Young Digital Poland. W skład zestawu wchodzi 9 programów (Linia, Piłka, Poziom, Armata, Papuga, Samolot, Szum, Rybka, Tenis). Celem pierwszych jest zachęcenie dziecka do wydawania dźwięków i pobudzenie do mówienia. Zadaniem dziecka jest wypowiadanie dźwięcznych głosek jak najdłużej potrafi, następnie wypowiadanie ich w określonym rytmie. Efekty ćwiczenia dziecko może obserwować na ekranie monitora. Wizualizacja dźwięków jest bardzo ważna, zwłaszcza podczas wywoływania głosu dziecka. Dzieci szybciej pojmują sens ćwiczeń i chętniej wykonują coraz trudniejsze zadania. Kolejne ćwiczenia polegają na modulowaniu wysokości dźwięku, co jest bardzo istotne przy ustawianiu głosu ucznia i modulowaniu głośności mowy. Dużą zaletą Logogier jest to, że dzieci bardzo chętnie pracują z opisanymi programami.
Bardziej specjalistycznym programem kształcenia słuchu fonemowego, a zatem ćwiczeniu sprawności słyszenia jest program SFONEM. W programie, każdemu wypowiadanemu przez komputer słowu przypisana jest kolorowa ilustracja. Zadaniem dziecka jest połączenie obrazka z odpowiadającym mu usłyszanym wcześniej słowem.
Wzbogacanie zasobu słownictwa wymaga rozumienia wyrazów, umiejętności czytania i zrozumienia czytanego tekstu. Podczas zajęć rewalidacyjnych wykorzystuję do tego celu napisany przeze mnie program "Czytanie ze zrozumieniem".
W programie wykorzystałam filmy i zdjęcia moich uczniów, co wyraźnie wpłynęło na atrakcyjność programu. Zastosowałam losowy dobór pytań, losowy dobór kolejności odpowiedzi i pozycji ilustracji, dzięki którym prawidłowe odpowiedzi za każdym razem pojawiają się w innym miejscu, nawet przy pojawieniu się tego samego zadania - zmusza to dzieci do uważnego czytania tekstu.
Poszczególne rodzaje ćwiczeń to: wyszukiwanie odpowiedzi na postawione pytanie i wyszukiwanie podpisów do ilustracji, wyszukiwanie podpisów do ilustracji, wyszukiwanie ilustracji do zdań, wyszukiwanie wyrazów o znaczeniu przeciwnym, wyszukiwanie wyrazów bliskoznacznych, wyszukiwanie wyrazów nie pasujących do pozostałych, uzupełnianie zdań (zdania z lukami), grupowanie wyrazów, rodziny wyrazów, odmiana przymiotników - dobieranie rzeczowników.
Spostrzeganie można ćwiczyć używając programu Dyslektyk lub napisanego przeze nie programu Szybko czytam.
W programie Dyslektyk firmy b++ występują trzy rodzaje ćwiczeń:
Wszystkie typy ćwiczeń pomagają również w poprawianiu koncentracji uwagi, niektóre dodatkowo ćwiczą pamięć krótkotrwałą.
Program Szybko czytam powstał w wyniku obserwacji moich niesłyszących uczniów, którzy przepisując z tablicy notatki wielokrotnie podczas przepisywania jednego wyrazu (najczęściej nowych terminów) musieli odrywać wzrok od zeszytu, aby sprawdzić pisownię wyrazu na tablicy. Ponieważ taki sposób pisania nie wpływa pozytywnie na zapamiętanie i zrozumienie poszczególnych wyrazów, napisałam program komputerowy, w którym uczeń jest zmuszony do zapamiętania wyrazów całościowo a następnie wpisania go w polu tekstowym. Wybór komputera, jako narzędzia, był spowodowany atrakcyjnością pracy przy komputerze oraz szybką i obiektywną oceną pracy ucznia.
Program zawiera różne rodzaje ćwiczeń:
Ponieważ obrazki, liczby, litery lub wyrazy pojawiają się jedynie na chwilę możemy ćwiczyć równocześnie spostrzeganie, pamięć wzrokową i koncentrację.
Ćwiczenia powinny być wykonywane pod nadzorem nauczyciela, który odpowiednio dobiera stopień trudności (rodzaj i wielkość obrazków) i czas ich ekspozycji.
Na uwagę zasługują ćwiczenia polegające na spostrzeganiu i zapamiętywaniu obracanych obrazków i obracanych znaków literopodobnych. Jest to doskonałe ćwicze-nie dla dzieci z dysleksja, które mają specyficzne trudności z określaniem kierunku obrotu, co ma bardzo duże znaczenie podczas nauki czytania i pisania.
Kolejną bardzo ważną przygotowującą do nauki czytania umiejętnością jest zapamiętywanie kolejności pojawiających się obrazków. Obrazki są losowo dobrane przez komputer, pojawiają się, następnie zostają zasłonięte, a zadaniem dziecka jest ułożenie obrazków w widzianej przed chwilą kolejności.
Następne ćwiczenia polegają na zaobserwowaniu pojawiających się na krótką chwilę znaków lub wyrazów, a następnie wpisaniu ich w polu tekstowym. Zaletą programu jest dokładne odmierzanie czasu, w jakim widoczne są znaki (od 0,2 do 5 sekund), możliwość dostosowania tempa czytania do własnych możliwości, wybór wielkości czcionek.
Kolejnym etapem jest poszerzanie możliwości wzrokowych (pola spostrzegania) tak, aby objąć wzrokiem większy obszar kartki lub ekranu. Tak więc, jeśli uczeń do-brze radzi sobie z zapamiętaniem i wpisaniem wyświetlonych wyrazów lub znaków, można włączyć przycisk ruchome, wtedy znaki będą pojawiały się w losowo wybranych miejscach.
Do rewalidacji uczniów niesłyszących często wykorzystuję multimedialne programy edukacyjne, encyklopedie multimedialne i słowniki. Uczniowie niesłyszacy ze względu na trudności w rozumieniu wyrazów, stosunkowo niewielki zasób słownictwa potrzebują większej liczby wizualnych środków dydaktycznych. Niemal każde nowe zagadnienie powinno być pokazane na ilustracji, zdjęciu, mapie, filmie. Multimedialne programy edukacyjne są doskonałym narzędziem dydaktycznym ze względu łatwość wyszukiwania informacji i wykorzystanie różnych mediów do zobrazowania przedstawianego tematu.
Mam nadzieję, że przedstawienie powyższych programów będzie zachętą do częstszego stosowania komputera podczas zajęć rewalidacyjnych uczniów niesłyszących oraz zachętą dla producentów oprogramowania do tworzenia kolejnych programów wspomagających edukację osób niepełnosprawnych.
Literatura
Barbara Gaworska
Stowarzyszenie Komputer i Sprawy Szkoły
KISS, Katowice
basia@kiss.pl
Zobacz także:
Tekst publikowany na Stronie Dzieci za zgodą autora (Barbara Gaworska) oraz redaktora materiałów konferencyjnych (Macieja M. Sysły).
