internet -- kształcenie specjalne
Komputery w edukacji dzieci i młodzieży z wadą słuchu
Michał Twardochleb
Informatyka w Szkole, XIX
Szczeciń, 10-13.09.2003
Niniejszy artykuł porusza zagadnienia dotyczące wykorzystania technik komputerowych i informatycznych w pracy edukacyjnej i rewalidacyjnej z dziećmi i młodzieżą z wadami słuchu. W pierwszej części przedstawiono możliwości wsparcia przy pomocy specjalistycznego oprogramowania, procesu rewalidacji dzieci słabo słyszących. Druga część przybliża specyficzne trudności w nauczaniu przedmiotów informatycznych w przypadku młodzieży z wadą słuchu.
"Komputery w szkole" - kilkanaście lat temu marzenie nielicznych optymistów - dzisiaj niekwestionowany fakt. Obserwowany w ostatnich latach gwałtowny rozwój przemysłu elektronicznego i informatycznego, spowodował tak znaczący spadek cen zestawów komputerowych, że przestały być one luksusem, stając się codziennym narzędziem pracy. Nie są to już prymitywne maszynki do zabawy czy olbrzymie szafy do obliczeń, lecz profesjonalne urządzenia multimedialne, o wysokich możliwościach graficznych, wyposażonych w liczne peryferia - głośniki, drukarki, skanery itd.
Komputery zawędrowały nie tylko "pod strzechy" ale i do szkół. Obecnie zdecydowana większość gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych posiada lepiej lub gorzej wyposażoną pracownię komputerową z dostępem do Internetu. Coraz bardziej popularne "pecety" zaczynają pojawiać się w gabinetach przedmiotowych. Wykorzystanie multimedialnych programów edukacyjnych pozwala przecież znacznie wzbogacić lekcję biologii, chemii, czy geografii, zarówno pod względem formy jak i treści.
Dzięki różnorodności programów komputerowych o coraz większej atrakcyjności wizualnej i funkcjonalności, komputery oprócz zastosowania w szkołach masowych, mogą znakomicie ułatwiać pracę z dziećmi i młodzieżą o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Jedną z takich grup są uczniowie z wadami słuchu.
Korzyści płynące z zastosowania komputera w pracy z osobami słabo słyszącymi lub głuchymi są bardzo oczywiste. Komputer jest medium, które w stosunkowo niewielkim stopniu wymaga zaangażowania słuchowego kanału komunikacyjnego. Praktycznie cała komunikacja odbywa się tu poprzez ekran monitora i dłonie użytkownika oparte na klawiaturze, czy myszy. Biorąc pod uwagę fakt generalnie wyższej spostrzegawczości i pamięci wzrokowej wśród osób z wadą słuchu, uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że jest to medium komunikacyjne wręcz stworzone dla nich.
Czym skorupka za młodu nasiąknie...
Problematyka pracy z dziećmi słabo słyszącymi może wydawać się niezrozumiała dla osób nie mających na co dzień z nią styczności. Powszechnie uważa się, że głośne i wyraźne mówienie powinno tu być całkowicie wystarczające. Niestety, nawet upośledzenie słuchu w stopniu umiarkowanym, powoduje bardzo poważne zaburzenia w rozwoju umysłowym i społecznym dziecka. Aby nie drążyć nadmiernie tematu, odwołajmy się do wyobraźni: Każdy z nas myśląc o czymkolwiek, przeprowadza "wewnętrzny dialog" innymi słowy "w głowie mówi po cichu do siebie". Spróbujmy wyobrazić sobie zatem w jak odmienny od naszego sposób myślą ludzie, którzy nigdy nie słyszeli. Armin Loewe, wybitny niemiecki surdopedagog dowodzi, że do prawidłowego rozwoju konieczne jest jak najszybsze rozpoznanie wady słuchu (nawet w drugim miesiącu życia). W tym przypadku wczesne wyposażenie dziecka w aparat słuchowy i rozpoczęcie rehabilitacji słuchowo-językowej umożliwia pełną rewalidację. Niestety, często mamy do czynienia z sytuacją, gdy dziecko zostaje prawidłowo zdiagnozowane dopiero w wieku kilku lat (np. po rozpoczęciu nauki w szkole podstawowej). Tak późne rozpoznanie wady słuchu powoduje, że część mózgu odpowiedzialna za rozwój mowy przez długi czas rozwija się nieprawidłowo. Skutkuje to brakiem rozwoju tzw. myślenia werbalnego, czy słownego, a w późniejszym okresie wpływa na ograniczenie umiejętności myślenia abstrakcyjnego.
Wykorzystanie komputera w pracy z dzieckiem z niedosłuchem rozpoczyna się od najwcześniejszego etapu rewalidacji. Pierwszym krokiem jest wywołanie u dziecka aktywności aparatu głosowego. Z pomocą przychodzą tu znakomicie specjalistyczne komputerowe programy logopedyczne. Przykładem atrakcyjnej dla dziecka gry może być armata, która strzela do lecących baloników na dźwięk głosu dziecka, lub samolot, który leci tym wyżej, im głośniej dziecko krzyczy do mikrofonu. Te najprostsze ćwiczenia pozwalają na wydobycie głosu z krtani oraz trening oddechowy. W kolejnym etapie po odpowiednim wykalibrowaniu aparatury, można wywoływać u dziecka coraz większe natężenie głosu. Dodatkowym atutem jest tu wystąpienie bezpośredniego sprzężenia pomiędzy wydawanym głosem a wizualizacją komputerową, dzięki czemu dziecko widzi efekty swoich wysiłków.
Inne ćwiczenia pozwalają na trening słuchowy wychowanka: Dźwięki dobierane losowo z zestawu (wysokie lub niskie , krótkie lub długie) symbolizowane są przez figury geometryczne (np. długi i wysoki dźwięk - długa kreska, krótki i niski - małe kółko itp.). Dziecko ma za zadanie wskazać figurę właściwą dla usłyszanego dźwięku. W tym przypadku stosowanie programu komputerowego zamiast tradycyjnych urządzeń, eliminuje "oszukiwanie" dziecka, które będąc bardzo spostrzegawcze mogłoby zauważyć, jaki przedmiot terapeuta trzyma w dłoni.
W kolejnych fazach procesu rewalidacji można wykorzystywać programy komputerowe do wywoływania np. głosek syczących, szumiących i ciszących. Program, w którym koszyk "łapiący" jabłka, na dźwięk "sz" przesuwa się w prawo, a na "s" w lewo pozwala na kształtowanie precyzji układania narządu mowy. Należy bowiem pamiętać, że u osób z dużym ubytkiem słuchu, poprawność artykulacyjna opiera się nie na ocenie poprawności brzmienia wymawianego dźwięku, lecz na pamiętaniu wzajemnego ułożenia elementów aparatu artykulacyjnego.
Innym przykładem wykorzystania komputera w pracy z dziećmi słabo słyszącymi są proste testy wyboru, w których dziecko rozpoznaje usłyszany tekst wybierając odpowiedni obrazek lub podpis. Jest to również ćwiczenie stricte słuchowe, gdyż w tym przypadku wyeliminowana zostaje możliwość odczytania wyrazu z ust.
Oprócz przeprowadzania zajęć rewalidacyjnych i logopedycznych niezwykle ważne jest "oswajanie" dzieci od najmłodszych lat z komputerami. Naturalna dziecięca ciekawość jest tu olbrzymim sprzymierzeńcem. Kolorowe gry komputerowe są bardzo atrakcyjną rozrywką dla najmłodszych, pozwalają rozwijać spostrzegawczość, pamięć i kojarzenie przyczynowo-skutkowe. Rozpowszechnienie systemu MS-Windows znakomicie ułatwia dzieciom poruszanie się w środowisku komputerowym. Dzięki swojej wysokiej spostrzegawczości bez trudu odnajdują one np. poszukiwane gry komputerowe. Nierzadko zdarzają się sytuacje, gdy dzieci mające poważne trudności artykulacyjne, bezbłędnie wpisują adresy internetowe, pod którymi znajdują się gry z np. "Cartoon Network" . Wynikać może to po części z faktu, że dzieci słabo słyszące niejednokrotnie najpierw uczą się czytać, a potem mówić. Zaobserwowano bowiem, że osoby z wadami słuchu uczą się czytać globalnie tj. najpierw kojarzą podpis - "szlaczek" pod rysunkiem, a dopiero potem, przy pomocy alfabetu palcowego, przypominają sobie kolejność i sposób artykulacji poszczególnych głosek.
...tym na starość trąci
Upowszechnienie urządzeń komputerowych w życiu codziennym spowodowało wyraźne zmiany w zachowaniu nawykach, sposobie pracy i wypoczynku ludzi. Następuje metamorfoza ze społeczeństwa przemysłowego do społeczeństwa informacyjnego. Umiejętność biegłego posługiwania się komputerem jako narzędziem pracy staje się powoli równie niezbędna jak umiejętność czytania i pisania. Socjologowie przestrzegają przed niebezpieczeństwem rozwarstwienia społeczeństwa i utworzenia się grupy "informatycznych analfabetów". W związku z tym bez wahania można zaryzykować tezę, o najwyższym priorytecie kształcenia informatycznego. W przypadku osób z wadami słuchu umiejętność wykorzystania technologii informacyjnych, zwiększa poziom przystosowania do życia w społeczeństwie.
Należy zdać sobie sprawę, że ze względu na występowanie pewnych istotnych ograniczeń percepcyjnych u osób z niedosłuchem ich kształcenie informatyczne powinno przebiegać w nieco zmodyfikowany sposób. Słabiej rozwinięte myślenie abstrakcyjne powoduje pewne utrudnienia w przekazywaniu wiedzy i umiejętności dotyczących np. programowania. Wytłumaczenie pojęć abstrakcyjnych związanych np. z algorytmami wymaga odwołania się do bardzo konkretnych i obrazowych przykładów (np. autor wprowadzał uczniów liceum w tematykę algorytmów na przykładzie tworzenia i wykonywania przepisów kulinarnych). Przedmioty informatyczne muszą być tu również jednymi z najbardziej utylitarnych przedmiotów. Przekazywanie wiedzy, która nie będzie na bieżąco wykorzystywana i utrwalana w samodzielnym działaniu uczniów jest z góry skazane na niepowodzenie. Wada słuchu wpływa bowiem bardzo negatywnie na zdolności pamięciowe uczniów - pamięć syntaktyczna jest tu w porównaniu ze zdrowymi osobami bardzo słaba.
Te specyficzne cechy uczniów słabo słyszących powodują konieczność odpowiedniego dostosowania form przekazu treści lekcyjnych. Najlepsze rezultaty okazuje się dawać zastosowanie elementów szkoły "Summerhill" Aleksandra Neilla. Zamiast wymagać od uczniów skupienia uwagi na abstrakcyjnym temacie można dać im pewną swobodę działania, moderując dyskretnie tematykę ich zainteresowań. Np. Podczas nauki obsługi edytora MS-Word należy zaproponować kilka możliwych zadań do zrobienia (plan lekcji, okładka na płytę CD, wizytówka, opracowanie materiałów z języka polskiego). Uczniowie wybiorą zadanie, które ich najbardziej interesuje i nauczą się obsługi programu zgodnie ze swoimi potrzebami. Należy tutaj pamiętać o konieczności ograniczenia tym czasie dostępu do różnych "rozpraszaczy uwagi" jak np. usługi chat , które mogłyby okazać się bardziej atrakcyjne od postawionych zadań.
Oczywiście również w przypadku pracy ze starszymi uczniami należy wykorzystać komputery w celach rewalidacyjnych. Przykładem może być program do nauki bezwzrokowego pisania na klawiaturze sygnalizujący dźwiękiem naciśnięcie nieprawidłowego klawisza. Dodatkowo młodzież słabo słysząca niejako nieświadomie wykonuje trening słuchowy, poprzez wyszukiwanie w Internecie popularnych utworów z muzycznych list przebojów.
Wykorzystanie komputerów pomaga również w ćwiczeniu umiejętności czytania ze zrozumieniem, a także ułatwia nawiązywanie kontaktów interpersonalnych. Używając popularnych komunikatorów internetowych, czy usługi chat młodzież może komunikować się z innymi osobami z pominięciem barier wynikających z uszkodzenia słuchu. Słabo słysząca młodzież bowiem niejednokrotnie obawia się bezpośrednich kontaktów ze zdrowymi rówieśnikami, ze względu na możliwość niezrozumienia rozmówcy, wyszydzenia niewyraźnej mowy itp. Umożliwienie nieskrępowanej rozmowy przez Internet, wzmacnia tu poczucie własnej wartości i pewności siebie.
Podsumowując, nie sposób przecenić korzyści jakie niesie ze sobą wykorzystanie technologii komputerowych w nauczaniu i rewalidacji osób z wadą słuchu na wszystkich praktycznie poziomach edukacyjnych. Problemem może być jedynie fakt małej dostępności specjalistycznych programów komputerowych pisanych z uwzględnieniem specyficznych potrzeb tej grupy osób.
Literatura
- Yvonne Csanyi, Słuchowo - werbalne wychowanie dzieci z uszkodzonym narządem słuchu, Warszawa 1994
- Edyta Gruszczyk-Kolczyńska, Ewa Zielińska, Małgorzata Kupisiewicz, Dziecięca matematyka. Książka dla rodziców i nauczycieli dzieci z wadą słuchu, Warszawa 1999
- Armin Loewe, Każde dziecko może nauczyć się słyszeć i mówić, Poznań 1999
Michał Twardochleb
Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy
dla Dzieci Słabo Słyszących w Szczecinie
mtwardochleb@wi.ps.pl
Zobacz także:
Tekst publikowany na Stronie Dzieci za zgodą autorów (Michał Twardochleb) oraz redaktora materiałów konferencyjnych (Macieja M. Sysły).
