internet -- kształcenie specjalne
PROGRAM KOMPUTEROWY DLA UCZNIA Z LEKKIM UPOŚLEDZENIEM UMYSŁOWYM
Zenon Gajdzica, Eugenia Smyrnova-Trybulska
Informatyka w Szkole, XIX
Szczeciń, 10-13.09.2003
Wstęp
Wykorzystywanie komputera w procesie kształcenia uczniów o niepełnej sprawności umysłowej ciągle jeszcze wzbudza mnóstwo kontrowersji. Tymczasem coraz częstsze doniesienia praktyków podejmujących próbę jego stosowania w usprawnianiu nauczania i uczenia się dzieci, których sfery poznawcze są ograniczone, nie pozostawiają wątpliwości, co do jego rzeczywistej wartości [5, 8, 9]. Natomiast problemem jest brak odpowiedniego oprogramowania adresowanego do dzieci i młodzieży o globalnie obniżonej sprawności umysłowej.
W tej sytuacji warto podjąć próbę scharakteryzowania wybranych zależności warunkujących operatywność i przydatność tego typu programów, kierowanych do wskazanej grupy uczniów. Ze względu na rozległość problematyki w dalszej części skoncentrujemy się na wybranej grupie dzieci – z lekkim upośledzeniem umysłowym oraz typie programów, które można określić, jako programy dydaktyczne przeznaczone do stosowania na zajęciach lekcyjnych.
Struktura programu komputerowego adresowanego do ucznia z lekkim upośledzeniem umysłowym
Podstawowym składnikiem (rdzeniem merytorycznym) komputerowego programu edukacyjnego jest komunikat (informacja) w nim zawarty. Określenie potencjalnego użytkownika programu służy dopasowaniu komunikatu do jego możliwości psychomotorycznych, co nie zwalania z obowiązku przestrzegania dezyderatu związanego z koniecznością optymalnego dopasowania komunikatu do rzeczy komunikowanej. Pojęcie struktury komunikatów obejmuje swoim zakresem strukturę wewnętrzną, - czyli to, co zawiera treść oraz strukturę zewnętrzną (formę), - czyli sposób prezentowania treści.
Konstrukcja programu komputerowego adresowanego do ucznia z lekkim upośledzeniem umysłowym powinna uwzględniać jego specjalne potrzeby edukacyjne sformułowane na podstawie specyficznych właściwości procesu uczenia się oraz specjalnych celów edukacyjnych formułowanych na gruncie oligofrenopedagogiki.
Korzystając z literatury przedmiotu opisującej rozwój [2, 7, 11] oraz specyfikę procesu uczenia się [1, 6, 10, 12] tej grupy uczniów można sformułować następujące postulaty, stanowiące wyznacznik struktury treści i formy programów komputerowych kierowanych do uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym. Do najważniejszych warto do nich zaliczyć:
- prezentowanie tożsamych (lub zbliżonych treści) w różnej formie i odmiennych odniesieniach;
- stosowanie powtórzeń lub stwarzanie sytuacji sprzyjającej ich organizowaniu;
- rozwijanie II układu sygnałów, czyli mowy;
- ograniczanie instrukcji słownych, a wprowadzanie słowno-pokazowych;
- dokładne instruowanie wstępne, ciągłe dostarczanie wskazówek w trakcie rozwiązywania zadania oraz kontrola działań ucznia;
- tworzenie warunków sprzyjających organizowaniu materiału na etapie dostarczania informacji;
- stwarzanie możliwości do występowania transferu pozytywnego;
- stosowanie możliwie szeroko różnych form indywidualizacji pracy ucznia;
- ciągłe motywowanie do pracy, stosowanie różnego rodzaju wzmocnień;
- organizowanie ćwiczeń usprawniających współpracę I i II układu sygnałów - werbalizacja zasady działania i odwrotnie;
- stwarzanie sytuacji symulacyjnych, umożliwiających użycie zdobytych umiejętności, wiadomości w warunkach możliwie najbardziej rzeczywistych [4].
Informacje dla konstruktorów programu dla dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim
Przykładem programu edukacyjnego, przeznaczonego dla dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, który uwzględnia wyżej wymienione uwagi, jest program Święta Bożego Narodzenia, przeznaczony dla uczniów klasy szóstej. Program skonstruowany został z myślą o komputerowym wspomaganiu lekcji języka polskiego. Treści programu zostały dobrane na podstawie programu nauczania, prócz tego zgodnie z zasadami kształcenia specjalnego korelują z treściami innych przedmiotów: matematyki, przyrody, historii, techniki. Struktura programu jest przejrzysta, w miarę możliwości uproszczona. Treści słowne zostały wzbogacone o poglądowe, oryginalne ilustracje opracowane przez studentów wychowania plastycznego oraz głosowe komentarze, towarzyszące całemu tokowi programu. Na każdej stronie został wyeksponowany pasek z ikonami informującymi oraz służącymi sprawnemu poruszaniu się w programie i wykonaniu zadań. Ikony zawierają między innymi:
- Opcje umożliwiającą szybkie i łatwe wydrukowanie (opcja-ikonka: drukarka).
- Opcje-ikonkę z napisem Otwórz szerzej okno i poćwicz (na przykład, obrazek Mikołajka) (za wyjątkiem pierwszej i ostatniej) (po jej uaktywnieniu na ekranie pojawia się "śmieszny stworek", podobny do Mikołaja, wykonujący różne ruchy - coś w rodzaju ćwiczeń - podskoki wymachy itp. Ok. 3 min - zaczyna grać skocz-na muzyka - chodzi o podkład muzyczny do ćwiczeń. Można ją powtarzać dowolną ilość razy, jeżeli to możliwe - przynajmniej trzy wersje. Po 3 min. pojawia się miejsce aktywne przed przerwą na ćwiczenia - automatycznie.
- Na stronach, gdzie znajdują się poszczególne zadania (właściwie na wszystkich stronach) musi znajdować się ikonka-opcja z napisem Zmień wersję - na przykład, ikona z bombką choinkową w dwóch pozycjach i wypływającym napisem o funkcjach opcji oraz szersza informacja, że tu można zmienić funkcję tekstu; zadania w zależności od potrzeby, koncepcji kształcenia i eksponowania treści.
- Na każdej stronie opcja, umożliwiająca przegląd spisu treści (ikonka z papirusem) oraz powrót do aktywnej strony lub wyboru innego zadania.
- Na stronach gdzie znajdują się poszczególne zadania (właściwie może być na wszystkich stronach) musi znajdować się opcja-ikonka z napisem Przeczytaj tekst (ikonka z okularami).
- Zakładając, że komputer mówi i równocześnie występuje informacja czy polecenie w formie pisanej, to właśnie forma pisana musi być wyeksponowana oraz widoczna w całości przez kilka sekund przed tym zanim komputer zacznie czytać oraz kilka sekund po przeczytaniu.
- Opcja-ikonka Pomoc teoretyczna (przedstawione zadanie komputer dokładniej i bardziej szczegółowo powtarza i tłumaczy) - obrazek mówiącego Mikołajka.
- Opcja-ikonka Pomoc praktyczna (przedstawione zadanie komputer wykonuje za ucznia sam) - obrazek wyciągniętej ręki, ręki pomocy.
- Opcja Wyjdź z programu - możliwość zakończenia pracy z programem na każdym etapie (ikonka z obrazkiem butów).
- W przypadku prawidłowej odpowiedzi głosowy komentarz "Świetnie sobie poradziłeś, jesteś na prawdę zdolny".
- Opcja Informacja, (Pomoc, Help) - obrazek z literką "I", umożliwiająca dostęp do instrukcji po obsłudze interfejsu (ikonki opcji menu z ich nazwami oraz opisem zaprojektowanych funkcji)
Ogólnie należy pamiętać, że raczej wszystkie działania i zmiany powinny zachodzić wolno. Jeżeli następuje jakaś zmiana w obrębie strony warto ją podkreślić przez dynamikę obiektu przed jej zmianą - np. migotanie, podświetlenie.
Przedstawione powyżej postulaty, związane z konstrukcją komunikatów w programach komputerowych kierowanych do uczniów lekko upośledzonych umysłowo, stanowią jedynie wycinek problematyki nawiązującej do uwzględnienia specyficznych potrzeb uczniów niepełnosprawnych. Warto podkreślić, że zakres zaprezentowanych rozważań pozwolił na pominięcie istotnych kwestii związanych z doborem treści, które (zgodnie z założeniami programowymi) odbiegają swoją tematyką w poszczególnych klasach, od tych - realizowanych w szkołach powszechnych.
W latach dziewięćdziesiątych, wraz z rozkwitem wolnego rynku, wyraźnie zwiększyła się podaż różnego typu pomocy naukowych. Obecnie edukacyjne programy komputerowe stanowią doskonały "materiał" komercyjny. Niestety wolny rynek skutecznie omija obszary nierokujące korzyści finansowych. Toteż programy kierowane do uczniów upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim pozostają na marginesie komercyjnych zainteresowań wydawniczych.
W związku z tym, że trudno znaleźć na rynku komputerowym programy dydaktyczne kierowane do uczniów o globalnie niższym poziomie umysłowym. Często podejmuje się próby używania różnego rodzaju programów służących korygowaniu parcjalnych zaburzeń w rozwoju dzieci. Są to jednak propozycje przydatne głównie na indywidualnych zajęciach rewalidacyjnych.
Zatem dzieci określone mianem uczniów specjalnej troski znajdują się w sytuacji gorszej od rówieśników w normie intelektualnej. Aktualna sytuacja zmusza je do użytkowania edukacyjnych programów niedopasowanych do ich możliwości i po-trzeb, wykorzystywanym w kształceniu powszechnym [3].
Aby w jakimś stopniu pokonać istniejący problem i uzupełnić lukę na rynku programów edukacyjnych dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych, w Katedrze Edukacji Informatycznej i Technicznej cieszyńskiej Filii UŚ, podjęliśmy próbę przy-gotowania kilku pakietów programów multimedialnych skierowanych dla odbiorców o obniżonej sprawności umysłowej. Część programów jest już testowana w ośrodkach specjalnych. Po weryfikacji i udoskonaleniu zostaną udostępnione na serwerze naszej Filii oraz poprzez zewnętrzne nośniki informacji w środowisku pedagogicznym.
Literatura
- Borzyszkowska H., Niektóre specyficzne właściwości procesu uczenia się upośle-dzonych umysłowo w stopniu lekkim, w: H. Borzyszkowska (red), Nauczanie dzieci upośledzonych umysłowo w klasach specjalnych, WSiP, Warszawa 1983.
- Borzyszkowska H., Wybrane zagadnienia z metodyki nauczania upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, UG, Gdańsk 1983.
- Gajdzica Z., Struktura programu komputerowego adresowanego do ucznia z lek-kim upośledzeniem umysłowym, w: A.W. Mitas (red), Pedagogika i Informatyka, UŚ, Cieszyn 2001.
- Gajdzica Z., Dydaktyczna funkcja podręcznika w edukacji uczniów z lekkim upo-śledzeniem umysłowym, Roczniki Pedagogiki Specjalnej, t. 12/13, APS, Warsza-wa 2002.
- Gruba J., Komputerowe wspomaganie edukacji uczniów niepełnosprawnych, Edukacja medialna 1/1998.
- Janiak E., Uczenie się dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Próba charakterystyki, Psychologia Wychowawcza 5/1977.
- Kostrzewski J., Charakterystyka osób upośledzonych umysłowo, w: K. Kirejczyk (red), Upośledzenie umysłowe – Pedagogika, PWN, Warszawa 1981.
- Kuś E., Komputerowe wspomaganie pracy oligofrenopedagoga, w: A.W. Mitas (red), Pedagogika i Informatyka, UŚ, Cieszyn 2002.
- Siedlecka M., Komputer w pracy oligofrenopedagoga, w: J. Łaszczyk (red), Kom-puter w kształceniu specjalnym, WSiP, Warszawa 1998.
- Stanisławiak E., Organizowanie treści przez dzieci lekko upośledzone umysłowo, Psychologia Wychowawcza 2/1985.
- Wyczesany J., Pedagogika upośledzonych umysłowo, Impuls, Kraków 2002.
Zenon Gajdzica
Eugenia Smyrnova-Trybulska
Katedra Edukacji Informatycznej i Technicznej,
Uniwersytet Śląski, Filia, Cieszyn
43-400 Cieszyn, ul.Bielska 62
eugenia@o2.pl
eugenia@mail.filus.edu.pl
anzenga@friko5.onet.pl
Zobacz także:
Tekst publikowany na Stronie Dzieci za zgodą autorów (Eugenia Smyrnova-Trybulska) oraz redaktora materiałów konferencyjnych (Macieja M. Sysły).
