Szkoła dobra dla dzieci ze specjalnymi potrzebami
jest lepszą szkołą dla wszystkich ¹
Bengt Linquist

Niepełnosprawność - definicja, podział na grupy

W Polsce nie ustalono dotychczas jednoznacznej definicji niepełnosprawności. Zamiennie używa się co najmniej kilku terminów, z których żaden nie jest precyzyjny.


Termin "niepełnosprawność" może być wielorako rozumiany, a grupa osób niepełnosprawnych obejmuje osoby o różnych zaburzeniach i stopniu upośledzenia czynności biopsychospołecznych.

W odniesieniu do omawianego zagadnienia można przyjąć trzy typy definicji niepełnosprawności:

• ogólne - tutaj należy umieścić definicję stosowaną w krajach Unii Europejskiej, która określa osobę niepełnosprawną jako osobę, "która z powodu urazu, choroby lub wady wrodzonej ma poważne trudności albo nie jest w stanie wykonywać czynności, które osoba w tym wieku zazwyczaj jest zdolna wykonywać." ²
• sporządzane dla określonych celów - np. dla celów rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia. Według tej definicji za osobę niepełnosprawną uznaje się osobę, która z powodu urazu, choroby lub wad wrodzonych ma istotne trudności w uzyskaniu i utrzymaniu lub podjęciu pracy na własny rachunek, która niezależnie od urazu, choroby czy wady wrodzonej, odpowiadałaby jej wiekowi, doświadczeniu i kwalifikacjom.
• szczegółowe - odnoszące się do różnych typów niepełnosprawności.

Z uwagi na przedmiot rozważań należy wziąć pod uwagę właśnie ostatni spośród zaprezentowanych typów definicji.

Przyjmując jako kryterium rodzaj niepełnosprawności, wyróżnia się:

• osoby z uszkodzeniami sensorycznymi, do których należą osoby niewidome i słabo widzące oraz głuche i słabo słyszące,
• osoby z niesprawnością motoryczną, czyli osoby z uszkodzeniem narządu ruchu oraz osoby z przewlekłymi chorobami narządów,
• osoby z niepełnosprawnością psychiczną, w tej grupie znajdują się osoby umysłowo upośledzone z niepełnosprawnością intelektualną, osoby psychicznie chore z zaburzeniami osobowości i zachowania oraz osoby cierpiące na epilepsję,
• osoby z niepełnosprawnością złożoną (sprzężoną) - dotknięte więcej niż jedną niepełnosprawnością,
• osoby z zaburzeniami komunikacji językowej,
• osoby z zaburzeniami emocjonalnymi,
• osoby z autyzmem dziecięcym i pokrewnymi schorzeniami - np. schizofrenią dziecięcą, zespołami: hospitalizacyjnym, deprywacyjnym, strachu, itp.,
• osoby ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się - w tej grupie znajdują się osoby, które nie potrafią - w czasie przewidzianym przez program nauczania- przyswoić sobie określonej wiedzy i umiejętności lub postępy w nauce dokonują się kosztem wysiłku i nakładu pracy niewspółmiernych do uzyskiwanych efektów,
• osoby z niepełnosprawnością społeczną - np. zagrożone patologią rodzinną lub środowiskową, itp. ³
• osoby z przewlekłymi schorzeniami somatycznymi - to te osoby, które cierpią na chorobę nieuleczalną albo nawracającą lub postępującą, trwającą jeden rok lub więcej. ⁴

Niezależnie od typów definicji czy klasyfikacji niepełnosprawności należy pamiętać przede wszystkim o jednym, że sama wada nie tworzy osobowości człowieka, a głębokość wady nie określa jego możliwości. Dzieci niepełnosprawne różnią się między sobą tak bardzo, jak wszystkie inne dzieci. Są wśród nich pedanci i bałaganiarze, są dzieci powolne i bardzo szybkie, jedne lubią rywalizację, inne unikają porównań, są dzieci wesołe, gadatliwe, ale są też "urodzone milczki", są dzieci pracowite i leniwe, są pogodne i złośliwe. Łączy je jedno - potrzeba zrozumienia i akceptacji, wspólna wszystkim ludziom.

Specjalne potrzeby edukacyjne - definicja, orientacje edukacyjne

Przez specjalne (specyficzne) potrzeby edukacyjne należy rozumieć te potrzeby, które w procesie rozwoju dzieci i młodzieży wynikają z ich niepełnosprawności lub są efektem innych przyczyn trudności w uczeniu się.

Rozpoznawanie i zaspokajanie tych potrzeb musi zatem dotyczyć wszystkich dzieci - zarówno tych z zaburzeniami i dysfunkcjami rozwojowymi, jak również tzw. przeciętnych oraz wybitnie zdolnych. Zwraca tutaj uwagę relatywność pojęcia "specjalne potrzeby edukacyjne" i jego interakcyjny charakter - specjalna potrzeba edukacyjna jest wypadkową możliwości i braków dziecka oraz możliwości i braków otoczenia. Im wcześniej dokona się rozpoznania i zdiagnozowania deficytu u dziecka, tym większa skuteczność w zaspokajaniu jego specyficznych potrzeb.

W odniesieniu do specyficznych potrzeb edukacyjnych można mówić o dwóch orientacjach edukacyjnych.

Pierwsza z nich to stanowisko zorientowane na ucznia, które opiera się na założeniach, iż:

• można zidentyfikować grupę dzieci "specjalnych",
• dzieci z problemami potrzebują nauczania specjalnego,
• najlepiej uczyć razem dzieci o podobnych problemach,
• pozostałe dzieci, uważane za "normalne", korzystają z istniejących form nauczania szkolnego.

Jak łatwo zauważyć, takie podejście sprzyja segregacji i etykietowaniu dziecka, a przez to skupianiu uwagi ludzi na cechach decydujących o jego niepełnosprawności, a nie na wielu innych, które są niepowtarzalne, indywidualne. Może to pociągać za sobą nadopiekuńczość wobec dziecka, a to z kolei powoduje zawężenie programu nauczania, w którym może zabraknąć bodźców i stymulatorów do rozwoju.

Druga z omawianych orientacji jest reprezentowana przez stanowisko zorientowane na program, w którym potrzeby edukacyjne traktuje się jako efekt całego szeregu czynników, szczególnie zaś zadań stawianych uczniowi oraz warunków istniejących w klasie.

Jego podstawowe tezy to przyjęcie, iż:

• każde dziecko może mieć trudności w szkole,
• trudności te mogą być dla nauczyciela drogowskazem do zmiany, udoskonalania nauczania, stylu pracy,
• zmiany w stylu pracy nauczyciela prowadzą do poprawy warunków nauczania wszystkich dzieci,
• nauczyciele pragnący osiągnąć lepsze efekty dydaktyczno - wychowawcze powinni otrzymywać wsparcie od władz oświatowych.

Stanowisko to zakłada zatem konieczność uszanowania różnorodności i indywidualności zarówno dzieci, jak i nauczycieli oraz ze szczególną uwagą traktuje ideę samokształcenia i wspierania nauczycieli stosujących innowacyjne formy i metody pracy. W tak rozumianym podejściu do specjalnych potrzeb edukacyjnych kładzie się nacisk na: celowość nauczania, które powinno się skupiać wokół nadawania osobistego znaczenia zdobywanym doświadczeniom; różnorodności zajęć; roli refleksji w uczeniu się; odpowiedniej organizacji czasu, dającej możliwość korzystania z pomocy tak, by nauczyciel miał szansę na maksymalną interakcję z dziećmi. Praktyka pedagogiczna w pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych wskazuje, iż właśnie ta koncepcja wpływa korzystnie na rozwój osobowości dziecka.

Trudno w tym miejscu mówić o klasyfikacji specyficznych potrzeb edukacyjnych, gdyż są one przyporządkowane konkretnym typom niepełnosprawności. Niezależnie jednak od jakichkolwiek podziałów za jedną z podstawowych potrzeb należy przyjąć uznanie indywidualności każdego dziecka oraz dostrzeganie w niej wartości pozytywnych.

Specjalne potrzeby edukacyjne dotyczą sprawdzonych wyznaczników dobrego nauczania, z których mogą skorzystać wszystkie dzieci. Zatem różnice między ludźmi są czymś normalnym i naturalnym, a nauczanie, zgodnie z Ustawą o systemie oświaty, winno być dostosowane do możliwości psychofizycznych uczniów. To nie dziecko ma dostosować się do z góry określonych ustaleń dotyczących tempa i charakteru uczenia się. To nauczyciel, zamiast tworzyć odrębne programy nauczania dla dzieci o specyficznych potrzebach, powinien szukać alternatywnych i skutecznych rozwiązań, które uwzględniłyby indywidualne różnice między uczniami. Dziecku ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi należy zapewnić takie dodatkowe wsparcie, które zapewniłoby efektywność jego kształcenia. To na szkole spoczywa odpowiedzialność za zorganizowanie zajęć szkolnych w taki sposób, aby umożliwić uczestnictwo każdemu dziecku, zapobiegając tym samym przekształcaniu się niepełnosprawności w przeszkodę.

Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych

U podstaw współczesnego myślenia o edukacji niepełnosprawnych tkwią następujące twierdzenia:

• efektywność nauczania tych osób najbardziej wiąże się z ich potrzebami psychicznymi i społecznymi, a nie z rodzajem i stopniem niepełnosprawności,
• sprawność psychiczna, społeczna i fizyczna uczniów jest tak zróżnicowana, że rozgraniczenie między pełnosprawnością i niepełnosprawnością staje się w wielu przypadkach niemożliwe,
• trudności napotykane w kształceniu niepełnosprawnych są często zwielokrotnieniem podobnych trudności, z którymi borykają się uczniowie pełnosprawni,
• istota edukacji niepełnosprawnych sprowadza się do indywidualnego traktowania w procesie nauczania osób o specjalnych potrzebach edukacyjnych z uwzględnieniem ich właściwości fizycznych, psychicznych i społecznych oraz stworzenia warunków ich rozwoju.

Opierając się na powyższych tezach, nauczyciel pracujący z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych powinien respektować w praktyce trzy zasady:

• częściowego udziału - dziecko niepełnosprawne nie jest w stanie wykonać wszystkich zadań w czasie lekcji; mimo to jego obecność jest celowa i sensowna,
• korzystania z koncepcji intelektualnego zaangażowania - dziecko powinno otrzymywać polecenia i zadania adekwatne do swoich możliwości,
• inteligencji wielorakich według, popularnej w ostatnim czasie, teorii Gardnera, zgodnie z którą nie istnieją tylko dwa rodzaje inteligencji: logiczno - matematyczna i werbalno - lingwistyczna, mierzone w teście na inteligencję; istnieją również inne inteligencje: muzyczno-rytmiczna, wzrokowo-przestrzenna, fizyczno-ruchowa czy interpersonalna.

Jak już była mowa, ze względu na zróżnicowanie typów niepełnosprawności nie sposób z osobna omówić zasad pracy dla każdej z tych grup. Wszak jest to przedmiot rozważań pedagogiki specjalnej. Natomiast dla przybliżenia zagadnienia warto przytoczyć te procedury pracy, które w praktyce pedagogicznej są istotne jako ogólne zalecenia dotyczące tego, co robić, a czego nie robić, aby osiągnąć zamierzone cele i być skutecznym. Racjonalność tego podejścia polega na uruchamianiu różnych instrumentów i programów usprawniających indywidualne cechy zachowań dziecka, adekwatnych do istniejących wymagań i oczekiwań otoczenia, z którymi nie zawsze osoba niepełnosprawna potrafi sobie poradzić.

Za uniwersalne należy zatem uznać następujące zasady pracy:

• sukcesu - uwzględnianie aktualnych potrzeb i możliwości dziecka (myślenie pozytywne),
• ścisłej integracji doświadczeń percepcyjnych, ruchowych i językowych w ćwiczeniu różnych funkcji praktycznych,
• aktywnego, wielostronnego mobilizowania do wykonywania zadań przez stosowanie różnorodnych form ćwiczeń,
• doboru odpowiednich metod, technik i środków,
• wyzwalania otwartości, bezpośredniości i spontaniczności w komunikowaniu się z najbliższym otoczeniem,
• pełnej akceptacji i tolerancji, idea tworzenia partnerskiego stosunku z dorosłymi,
• przyjmowania różnych zakresów wolności i autonomii - możliwość wyboru i dobrowolności podjęcia oferty współpracy z opiekunem, instruktorem, wychowawcą,
• stopniowego, ewolucyjnego i regularnego osiągania zamierzonych celów pracy oraz jej kontynuacji w perspektywie całej edukacji,
• uczenia się dla życia w środowisku przez uczestnictwo, działanie i przeżywanie oraz dopasowywanie wymagań do poziomu rozwoju i jego następnych etapów,
• całościowego, komplementarnego, wszechstronnego, zintegrowanego podejścia do dziecka niepełnosprawnego. ⁵

Nauczyciele, którzy osiągają sukcesy w nauczaniu dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych to po prostu dobrzy nauczyciele. Mają oni świadomość znaczenia sensu, czyli dbają, by to, czego się dziecko uczy, miało dla niego sens. Wyznaczają ambitne, ale realne zadania. Upewniają się, czy uczniowie robią postępy w nauce. Dostarczają różnorodnych doświadczeń w trakcie uczenia się. Dają uczniom możliwość wyboru. Tworzą pozytywną atmosferę. Są konsekwentni. Uznają wysiłki i osiągnięcia uczniów. Zapewniają pomoce i materiały ułatwiające uczenie się. Zachęcają dzieci do współpracy. Pamiętają, iż przyrost wiadomości i umiejętności u dzieci niepełnosprawnych często ma charakter skokowy. Po okresie słabych postępów może nastąpić znaczna poprawa, wynikająca między innymi z wyrównywania deficytów. Stawiają przed dziećmi wysokie wymagania, ale przemyślane i rozsądne, na miarę ich możliwości, dzięki którym możliwy będzie ich rozwój.

Pracując z uczniem niepełnosprawnym, należy przede wszystkim pamiętać, iż każdy z nas jest inny, każdy ma swoje mocne i słabe strony. Sprawa podstawowa to odkryć je i wykorzystać w największym stopniu. Podkreślanie tego, co dziecko potrafi, przy wzajemnym zaufaniu i poczuciu respektu, pozwala na budowanie pozytywnego obrazu samego siebie. Temu celowi służą szkoły, w których tworzy się dobrze rozumianą integrację - one mają przekonać swoich uczniów o własnej wartości, o ich znaczeniu dla społeczeństwa, stworzyć wszystkim równe szanse startu w dorosłe życie.

O integracji słów kilka

Integracja - dziesięć liter, w których zawarta jest przyszłość dzieci pokrzywdzonych przez los, szansa na bycie pełnosprawnym członkiem grupy przedszkolnej, klasy, zespołu, a wreszcie społeczeństwa.

Podstawowe założenie systemu kształcenia integracyjnego brzmi: każdy może się uczyć, choć nie wszyscy mogą się uczyć tego samego i w tym samym tempie. Edukacja integracyjna ma lepiej przygotować dziecko do normalnego życia w społeczeństwie. Przez kontakty z pełnosprawnymi rówieśnikami, przez wspólną zabawę, wspólne zajęcia ma lepiej stymulować rozwój, wzmacniać i uruchamiać mechanizmy kompensacyjne, a w konsekwencji podnosić jakość życia osób niepełnosprawnych. Dużym plusem integracji jest to, iż dzieci z różnego typu dysfunkcjami mogą nauczyć się samodzielności, mają szansę udowodnić, iż mogą być razem z innymi w budynku szkolnym, w jednej klasie. Dzieci pełnosprawne natomiast mają możliwość przekonania się, że wśród nich może znajdować się ktoś, kto różni się sprawnością fizyczną czy intelektualną, a mimo to nie jest kimś gorszym (chociaż innym).

Integracja jest tendencją niewątpliwie słuszną i uzasadnioną, jednakże w jej realizacji należy uwzględnić pewne kryteria. Jest ona tylko wtedy celowa i uzasadniona, jeśli integracja szkolna ułatwi dziecku integrację społeczną, jeśli zapewni mu korzystniejsze warunki ogólnego rozwoju. Pamiętać należy również, iż dziecko o specjalnych potrzebach edukacyjnych musi uzyskać dodatkową pomoc. Pomoc ta zawsze musi mieć charakter wieloaspektowy. W kształceniu integracyjnym, gdzie różne formy pracy z uczniami sprawnymi inaczej muszą być stale uzupełniane, modyfikowane i doskonalone, niezbędne jest zapoznawanie nauczycieli z problematyką pedagogiki specjalnej. Konieczne jest także znoszenie barier architektonicznych dla dzieci z dysfunkcjami motorycznymi oraz wyposażenie szkoły w środki dydaktyczne i narzędzia stosowane w pracy terapeutycznej, wyrównawczej i kompensacyjnej.

Najbardziej istotnym momentem w przezwyciężaniu izolacji dziecka o specjalnych potrzebach edukacyjnych i umożliwieniu mu pełnej integracji jest życzliwość środowiska społecznego. Wychowanie i nauczanie integracyjne wymaga zatem zmian w mentalności społecznej, zmian w metodyce i organizacji nauczania, modyfikacji sposobu oceniania postępów dzieci, itp. Jednak warto ten trud podejmować.

Uogólniając, można przyjąć, iż właściwie wprowadzona integracja uczy wrażliwości, otwartości i akceptacji. Kształtuje wiarę we własne siły, odwagę twórczego działania oraz umiejętność poszanowania własnej i cudzej godności. Dzięki obcowaniu z rówieśnikami umożliwia dzieciom niepełnosprawnym pełne uczestnictwo w życiu i rozwoju społecznym. Rozbudza świadomość, iż wszyscy mają równe prawa, choć rożne są ich możliwości. Stwarza także optymalne warunki do wspólnego rozwoju osobowości dzieci zdolnych, przeciętnych, zaniedbanych wychowawczo czy opóźnionych w rozwoju.

Integracja jest więc nie tylko wielką szansą na wychowanie młodego człowieka w duchu współpracy i tolerancji, ale również stanowi szansę poprawy warunków życia ludzi niepełnosprawnych i stworzenia im możliwości pełnego udziału w życiu społecznym.

Podsumowanie

W niniejszym referacie starano się pokazać kluczowe zagadnienia dotyczące dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Oczywiście jest to tylko przysłowiowy wierzchołek góry lodowej, ale intencją autorki było wskazanie tych kierunków, którymi należałoby podążać, chcąc szczegółowo poznać omawianą problematykę.

Jako podsumowanie niech posłuży, opracowany na podstawie "Małego Księcia" A. de Saint - Exupery,

"Dekalog nauczyciela i wychowawcy" ⁶

• Oswoić znaczy stworzyć więzy. Jeśli mnie oswoisz, będziemy się nawzajem potrzebować.
• Należy wymagać tego, co można otrzymać.
• Mam prawo żądać posłuszeństwa, jeśli moje polecenia są rozsądne.
• Oczy są często ślepe, należy szukać sercem.
• Śmiech jest dla życia, jak studnia dla pustyni.
• Zamiast tępić zło, lepiej szerzyć dobro.
• Bądź silniejszy, a będziesz miał rację.
• Kto poniża, sam jest niski.
• Powinieneś sądzić według czynów, a nie słów.
• Znacznie trudniej jest sądzić siebie, niż bliźniego. Jeśli potrafisz siebie dobrze osądzić, będziesz naprawdę mądry.

Może w pracy codziennej warto zastosować się do tych "przykazań" i to nie tylko w odniesieniu do dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych.

Agnieszka Pieronkiewicz
apieronkiewicz@wp.pl

1 [Podaję za:] Firkowska-Mazurkiewicz A.: Edukacja włączająca - zadaniem na dziś polskiej szkoły. http://www.fio.interklasa.pl/fio7/edukacja.html
2 [Podaję za:] Firkowska-Mazurkiewicz A., tamże
3 W literaturze przedmiotu rzadko wymienia się ten typ niepełnosprawności ze względu na fakt, iż nie dotyczy ona kwestii zdrowotnych, jednakże, w obliczu coraz częściej występujących zjawisk patologicznych, które mają wpływ negatywny na uczniów, warto pamiętać o tej niepełnosprawności.
4 Z uwagi na przeglądowy charakter referatu nie dokonuję szczegółowej klasyfikacji z podziałem na podgrupy.
5 [Podaję za:] Dykcik W.: Zakres i przedmiot zainteresowań pedagogiki specjalnej. [W:] Pedagogika specjalna. Pod red. W. Dykcika. Wydaw. Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1998, s. 73-74
6 Wyczesany J.: Oligofrenopedagogika. Wybrane zagadnienia pedagogiki upośledzonych umysłowo. Oficyna Wydaw. "Impuls", Kraków 1998, s. 164-165

LITERATURA

1. Buryn U., Hulboj T., Kowalska M., Podziemska T.: Mój uczeń nie słyszy. Poradnik dla nauczycieli szkół ogólnodostępnych. MEN, Warszawa 2001
2. Dziecko niepełnosprawne ruchowo. Część 2. Usprawnienie ruchowe. Pod red. M. Borkowskiej. WSIP. Warszawa 1998
3. Dziecko niepełnosprawne ruchowo. Część 3. Wychowanie i nauczanie dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym. Pod red. E. Mazanek. WSIP, Warszawa 1997
4. Firkowska-Mankiewicz A.: Edukacja włączająca – zadaniem na dziś polskiej szkoły. http://www.fio.interklasa.pl/fio7/edukacja.html
5. Kolano U.: Specjalne potrzeby edukacyjne dzieci niepełnosprawnych intelektualnie. http:// powiat.mielec.pl/ ukolano/ tekst4.html
6. Łaszczyk J.: Rola komputera w rewalidacji dzieci specjalnej troski. "Szkoła Specjalna", styczeń/luty 2001, nr1, s. 13-15
7. Szczygieł B.: Jak pracować z dzieckiem niepełnosprawnym? Oficyna Wydaw. "Impuls", Kraków 2001
8. Szucka E.: Integracja szkolna. http://www.ppp.w.pl
9. Pedagogika specjalna. Pod red. W. Dykcika. Wydaw. Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1998
10. Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi. Pod red. S. Jakubowskiego. MEN, Warszawa 2001
11. Poradnik metodyczny dla nauczycieli kształcących uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim w szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych. MEN, Warszawa 2001
12. Wyczesany J.: Oligofrenopedagogika. Wybrane zagadnienia pedagogiki upośledzonych umysłowo. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 1998

Zobacz także:

Wszelkie prawa zastrzeżone - prawo
Adres WWW - www.dzieci.org.pl
(c) 1998-2003 Wojciech Nowakowski