grudzień 2002

Kształcenie specjalne i integracyjne
podstawy reformy edukacyjnej

Przez oświatę integracyjną można rozumieć próbę włączenia dzieci niepełnosprawnych do obecnych struktur szkolnych, jednak nie może być to zwykłe wcielenie dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi do normalnych zespołów szkolnych.

Łączne nauczanie jest efektywne tylko wówczas jeżeli praca jest prowadzona przez dwóch nauczycieli równolegle i wspomagana działalnością innych specjalistów. Zrozumienie tych tych wymagań znalazło odbicie w założeniach szkolnictwa integracyjnego w warunkach zreformowanej szkoły.

Współczesna psychologia nie zna dzieci, które nie wymagałyby uczenia i nie mogły się uczyć. Nawet te dzieci najgłębiej upośledzone, które nie siedzą, nie chodzą, nie mówią - są wrażliwe na obecność obok nich innych ludzi i czerpią korzyści rozwojowe z obecności drugiego. Oczywiste jest jednak, że między dziećmi zachodzą ogromne różnice w zakresie zainteresowań, uzdolnień, tempa uczenia się i dlatego też jednolite szkolnictwo nie może tej różnorodności podołać.

Integracyjne kształcenie stwarza uczniom z niepelnosprawnością warunki uczestniczenia w życiu zdrowych rówieśników, a z kolei tymże rówieśnikom dostarcza doświadczeń współżycia z jednostkami pod pewnymi względami od nich odmiennymi, ale równocześnie pod wieloma innymi podobnymi. Brak takiego doświadczenia w okresie dzieciństwa daje gorzkie owoce w postaci braku szacunku dla ludzkiej odmienności, z czym nader często spotykamy się w codziennym życiu.

Natomiast to jakie korzyści wyniosą uczniowie niepełnosprawni z kształcenia intergracyjnego zależy od sposobu realizacji integracji, bowiem określony rodzaj i stopień niepełnosprawności wymaga zróżnicowanych sposobów realizowania integracyjnego kształcenia.

Nie wszystkie dzieci niepełnosprawne mają specjalne potrzeby edukacyjne, a jednocześnie wiele spośród tych dzieci ma potrzeby bardzo specyficzne. Kształcenie integracyjne wymaga więc starannego przygotowania nauczycieli, rodziców, uczniów, wymaga też odpowiedniej organizacji i środków materialnych. Zazwyczaj bowiem istnieje potrzeba wprowadzenia dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych dodatkowych specjalistycznych, uzupełniających zajęć o charakterze terapeutycznym, rewalidacyjnym lub rehabilitacyjnym.

Każda niepełnosprawność obejmuje trzy rodzaje ograniczeń:

a. dotyczące organizmu (motoryki, zmysłu wzroku, słuchu, słabszego rozwoju mózgu),
b. ograniczenia społeczne (związane z życiem w gettcie osób o podobnych ograniczeniach, a tym samym z byciem na marginesie szerszego społeczeństwa),
c. ograniczenia natury psychologicznej (związane z brakiem poczucia wlasnej wartości i w wyniku tego z brakiem odwagi i motywacji do działania).

Dobrze realizowane kształcenie integracyjne niweluje poczucie społecznego odrzucenia oraz obniżonej wartości, tym samym zwiększając szansę życia bez dodatkowych ograniczeń społecznych czy psychologicznych.

Dzieci pełnosprawne natomiast w ramach kształcenia integracyjnego zyskują pod względem rozwoju intelektualnego także dzięki temu, że ucząc się razem z niepełnosprawnymi, zaczynają rozumieć, że skoro los obdarzył ich większą sprawnością, to powinni zrobić z niej użytek.

Zauważono także, że dzieci pełnosprawne są bardziej pracowite i ambitne oraz bardziej za siebie odpowiedzialne. Korzyści te zależą przede wszystkim od współdziałania dzieci sprawnych i niepełnosprawnych, udzielania sobie pomocy oraz od kształtowania przez nauczycieli takich właściwości, które wchodzą w zakres inteligencji emocjonalnej.

Obecnie realizowana reforma szkolnictwa uwzględnia po raz pierwszy systemowe wspomaganie dzieci w ich rozwoju od momentu ustalenia ryzyka nieprawidłowego rozwoju do momentu podjęcia decyzji co do ich edukacji szkolnej.

W założeniach tej reformy wspomaganie dzieci zagrożonych ryzykiem nieprawidłowego rozwoju ma przebiegać w następujący sposób:

1. wczesne wspmaganie rozwoju dziecka i specjalistyczna pomoc rodzinie zaczyna się od momentu stwierdzenia ryzyka nieprawidłowego rozwoju i w zależności od potrzeb ma formę: a. Wczesnej kompleksowej i wielospecjalistycznej interwencji, b. Wspierania dziecka w jego rozwoju.
2. Wychowanie przedszkolne w systemie integracyjnym lub w innej formie wychowawczego wspomagania rozwoju dziecka w grupach rówieśniczych - jednak zanim podejmię się taką decyzję należy objąć dziecko kompleksową analizą rozwoju.
3. Edukacja sześciolatków: może to być przedszkole lub klasa zerowa lub inna forma edukacyjna przygotowująca dzieci do podjęcia nauki w szkole. W przypadku dzieci zagrożonych ryzykiem nieprawidłowego rozwoju czas pobytu w tej formie wychowania i edukacji może trwać dwa lata. Tu także konieczna jest kompleksowa analiza rozwoju dziecka.
4. Decyzja o podjęciu nauki w szkole podstawowej musi być poprzedzona oceną gotowości dziecka do podjęcia nauki w klasie pierwszej, trzeba bowiem dopasować formę edukacji szkolnej do możliwości poznawczych i wykonawczych dziecka.

Alicja Zachara
ZSOI 3 Kraków

Literatura

1. Borzyszkowska H., Problemy rehabilitacji i pomocy niepełnosprawnym w domu rodzinnym, przedszkolu i szkole, W: W. Dykcik (red.) Pedagogika specjalna, Poznań 1997, Wyd. UAM.
2. Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina of Poznań 1997.
3. Hulek A., Świat Ludziom Niepełnosprawnym, Warszawa 1992, Wyd. PTWzK (zbiór dokumentów i ośiwadczeń).
4. Kościelska M., O szkołę dobrą i wspólną, Charaktery 9,s. 4-5.
5. Kształcenie specjalne i integracyjne - materiały z konferencji Kościelisko, 11-13 marca 1999; MEN, Warszawa 1999.
6. MEN o kształceniu integracyjnym i specjalnym, Biblioteczka reformy, Warszawa 2001.
7. Lovaas O., Nauczanie dzieci niepełnosprawnych umysłowo, przekład zbiorowy, Warszawa 1993, WsiP.