Jak zawsze najlepszym lekarstwem jest profilaktyka. Sposób zapobiegania przeniesieniu zakażenia z matki na dziecko (droga wertykalna) stosowany w krajach uprzemysłowionych narodził się w wyniku wspólnych amerykańsko-francuskich badań klinicznych o nazwie Pediatrie AIDS Clinical Trials Group Protocol 076. W tym przełomowym badaniu z 1994 roku kobiety zakażone HIV przyjmowały doustnie zydowudynę od 14 tygodnia ciąży. W czasie porodu lek podawano dożylnie. Noworodki otrzymywały zydowudynę bezpośrednio po urodzeniu i następnie przez kolejne 6 tygodni. Podczas gdy 26% dzieci nieleczonych matek zostało zakażonych HIV, podobny los dotknął tylko 8% noworodków w grupie leczonej. Ani u dzieci, ani u kobiet nie zaobserwowano żadnych niepożądanych objawów ubocznych.

Od 1994 roku powszechne stosowanie schematu terapii 076 radykalnie zmniejszyło zakażenia dzieci przez matki w USA i w części Europy. Dla ochrony matki i jej potomstwa pewna grupa ekspertów zaleca stosowanie łączonej terapii zawierającej zydowudynę u wszystkich ciężarnych kobiet zakażonych HIV;

muszą one jednak zostać poinformowane o tym, że brakuje pełnych danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności takiego postępowania.

Pozostaje tajemnicą, w jaki dokładnie sposób zydowudyna hamuje drogę wertykalnego zakażenia. Jako pojedynczy lek nie zmniejsza ona znacząco stężenia wirusa. Mimo że kobiety o mniejszej ilości HIV w organizmie mają mniejszą szansę zakażenia dziecka (chociaż może się to zdarzyć), nie wydaje się, żeby w tym przypadku efekt leku polegał na zmniejszeniu ładunku wirusa. Możliwe, że zydowudyna działa przede wszystkim blokując zakażenie w trakcie porodu, gdy znajdujący się w wydzielinach matki HIV kontaktuje się z błonami śluzowymi dziecka i przez oczy, jamę ustną oraz przewód pokarmowy przedostaje się do jego krwi.

W krajach rozwijających się sytuacja jest znacznie gorsza niż w USA. Ponieważ kobiety mają tam na ogół ograniczony dostęp lub wręcz pozbawione są opieki w okresie ciąży, stosowanie kosztownego schematu leczenia 076 nie jest możliwe. Istotne jest więc zastosowanie stosunkowo prostej metody - najlepiej byłoby podawać w czasie porodu jedną dawkę leku matce i być może dziecku. Jeśli powyższa terapia nie byłaby zbyt droga, można by ją stosować bez uprzednich badań na nosicielstwo HIV. Byłoby to bardzo korzystne, ponieważ w wielu rejonach świata testy są zbyt kosztowne lub prowadzą do napiętnowania chorych. (Kobieta zakażona HIV bywa obiektem ostracyzmu otoczenia lub też może zostać porzucona przez męża, jeśli wyjdzie na jaw, że jest ona nosicielką HIV, nawet gdy to mąż ją zakaził.)

W krajach rozwijających się prowadzone są obecnie badania nad nowymi metodami profilaktyki [patrz: Catherine M. Wilfret i Ross E. McKinney, Jr., "Zagadnienia etyczne związane z zakażeniem HIV", strona 52]. Niektóre z nich zakładają krótsze okresy leczenia zydowudyna, w innych stosuje się odmienne preparaty.

Na początku roku jedno z takich badań przeprowadzone w Tajlandii wykazało, że częstość zakażeń spada o połowę, jeśli zydowudynę stosuje się przez ostatnie 25 dni ciąży oraz w czasie porodu. Niestety, zarówno skrócony okres leczenia zydowudyna, jak i badania krwi na obecność HIV, które należy przedtem przeprowadzić, nadal pozostają poza zasięgiem wielu chorych.

Lekarze opiekujący się dziećmi i ciężarnymi kobietami HIV-dodatnimi ciągle przeżywają dylematy wynikające z niepokojących sprzeczności. Metody, które ograniczają przeniesienie infekcji z matki na jej potomstwo, są wprawdzie dostępne, okazują się jednak zbyt skomplikowane i kosztowne, aby można je było powszechnie stosować w krajach o największej częstości zakażenia dzieci tym wirusem. W krajach rozwiniętych schematy agresywnej terapii, podobne do używanych efektywnie w wypadku dorosłych, mogą także przedłużyć życie dzieciom, wiele z nich nie znajduje jednak wsparcia otoczenia koniecznego do prowadzenia terapii. Zarówno w biednych, jak i w bogatych krajach istnieje pilna potrzeba opracowania prostych metod profilaktyki i leczenia zakażeń HIV.

Tłumaczył Zbigniew Gaciong